Müstakil Bölümler
Bültene Kayıt Olun!

What did Our Ancestors Eat?

An Eclectic Cuisine Culture

Ottoman cuisine was one of the most famous cuisines in the world. This prosperous cousine is defeated by fast food day by day. Modern life has taken away a lot of thing from our tables. For instance, there is no one who puts compote on the table, today. There is no one who credits yoghurt. Even soup is not eaten as the first food of every meal. When you ask children which food they like most, they don’t say mantı or stuffed grape leaves but they answer as french fries, meatball or spaghetti. Only tea, without losing any power, is a drink which all the sections of the community credit. Even so, traditional food tries to resist. They are being popular thanks to the suggestions of famous gourmets, nutritionists and doctors who usually appear in the newspapers or on the television.

The essentials of Turkish cuisine are based on their lives in Middle Asia which is their native land. Food culture of this period is able to descend to the present especially thanks to nomad Turkmens who latest started a settled life. Also, Iran and Arabic cuisine which we had close contact with, impressed Turkish cuisine. Finally, with the occasion of Ottoman domination, Rumelian and Caucasian cuisine culture harmonized with Turkish cuisine. Impressions of native Rum, Armenian, Assyrian and even Italian cuisine cannot be denied. In the artifact named Tabiatname, which is written in due course of Seljuk, all of the foods and their properties are mentioned except potatoes and tomatoes which were known after the exploration of America.

Fundamental Nourishment

Breakfast was really important. Before tea took part in our lives, soup was eaten in every house. Trotter soup was in demand. After the dawn prayer, many people bought soup from the soup restaurant with bowls in their hands and took it to the breakfast. Because, it was prepared so early, trotter makers were especially non-muslim. That’s why it became a habit to call non-muslim neighbours soup maker. After the wedding, a breakfast with trotter soup was given to the relatives of bride and the groom. This was called trotter day.

Meal starts with soup in the East. In the West, soup can be found in the menu when it is demanded. Soup, in the first place, is a Muslim meal. It has passed to the West through Arabs. Şurbe means drink in Arabic. Names in the western languages stems from there. Soup prepares the stomach against the attacks coming afterwards. Yoghurt soup, wedding soup which is cooked with meat and lemon marinade, lentil, tarhana and tripe soup are some of traditional soup of Turkish cuisine. It’s divided two kinds as juicy and granular. Pulses like cracked wheat, lentil, chick-peas and small meatballs, meat and pieces of dough are put into the granular soup. Viscous soup called Tutmaç which is made of noodle, lentil, yoghurt, garlic and pennyroyal and eaten cold, is an old Oghuz meal. In the 10th century, Kaşgarlı Mahmut mentions it in Divanü Lugatit-Türk and he says it is the invention of İskender-I Zülkarneyn. It is still cooked among Eastern Turkmens.

Stew with meat and onion is a transition meal. It means pot meal in Persian. Lord of the table is rice with meat. Pilav is also a Persian name for rice. Kebab, which is made from meat cooked in fire, is an Arabic origin word and it means fried. It has got many kinds cooked in different ways and tastes such as tandoor kebab , kebab en cocotte, woodcutter kebab , kebab cooked in a sealed clay pot, lamb casserole with yoghurt and sultan’s delight. Doner kebab has become a brand all over the world. Meatball is made by chopping meat finely (making mince meat), adding spice and bread and cooking in a different taste.

“Köfte” (meatball) has various kinds. There is stuffed meatball, İnegöl meatball, butcher’s meatball, and Akçaabat meatball. “Köfte” means “pounded in a mortar” in Persian.

“Pilav” (rice) is known in the Far East and Europe, but it is in fact an inevitable part of the eastern cuisine. In the Far East, boiled rice is eaten like bread. In Turkish cuisine, rice is a meal on its own. The word “pilav” is of Persian origin. Although it seems easy to cook “pilav”, actually, it requires some kind of talent to cook it at the right degree. People who can cook “pilav” and fried eggs are able to cook every meal. It used to be the mastery exam of a chef. You cannot imagine a table without “pilav”. There is a famous Turkish poem, it literally says: “It’s time for Ramadan/ There are various kinds of food on the tables/ There was no rice in the feast/ I lost my appetite.” Rice is also considered to be holy. It is believed that rice was created from the heavenly light of the prophet Mohammed. Although Chinese rice is famous, its homeland is India. Rice likes water and heat. The word “pirinç” (rice) entered to Turkish through Persian. Europe first encountered rice via the Andalusians, but they really got familiar with rice thanks to the Ottomans. Italy’s famous risotto is very similar to the rice soup. The rice from Damietta, Egypt was popular. There’s even a saying like “Losing the bulghur at home, while going to Damietta for rice.” In the 17th century, there was a time when no rice came from Egypt, at that time rice came from Plovdiv. Later, rice was also cultivated in Gönen, Osmancık, and Tosya. “Pilav” is not only made with rice, it is also made using bulghur, especially in the rural areas. “Pilav” can be plain, or meat, eggplants, chickpeas, mushrooms, chestnuts, dried grapes, beans, potatoes, lentil can be added to rice. Mushrooms, which are called “the daughters of rain”, used to be collected in the rural areas, cooked in hot ashes and eaten. In the reign of Sultan Mecid, after potato cultivation became more common as a caution against a possible famine, potatoes were cooked in hot ashes and it was called “Kumpir”

People generally like fried food, and not boiled food. Meat of a sheep is popular. Meat of cattle is not liked or eaten. Only sick people eat it because of its lightness and easy digestion. Only some kinds of sheep are popular. The meat of “curly sheep” is appreciated. Sakız goat is preferred for a sacrifice. Karaman sheep is unpopular. There is a famous saying indicating that Karaman’s sheep is not good. Chicken is valuable, because it is rare. It is only served to important guests. Hunting is an important hobby of some men. Deer, partridge, and quail are popular hunting meats. Goose meat is not appreciated because it is fatty, and turkey meat is not popular because it is black. It is not easy to find meat in the rural areas, since there are no butcher’s shops, and animals are not usually cut. So, when an animal is cut or sacrificed, the roasted meat (kavurma) is kept in the jars. It is taken out of the jar when needed and it can be eaten on its own or it can be added to another meal. Pastrami is made by mixing meat, salt, red papper, garlic and fenugreek, and drying it under the sun or by smoking. Oghuz Turks used to take salted meat with them when they went on an expedition, and they used to carry the meat on their horses, under their seats. During these weeks of expedition, the meats got suppressed, and they became “bastırma” (suppressing). The rider would cut a piece from the meat and eat it with his bread. The Seljuks took it to Anatolia; the Ottomans took it to Rumelia. Nowadays, it is also made at home, especially in some cities like Kayseri. Today the beef with no fat is chopped, salted and battered on a wooden plate, and it is covered with a mixture of the seeds of fenugreek, red pepper and salt. It is a highly respected food, it is easy to digest, and it is full of energy. “Sucuk” is made by mixing chopped buffalo or cattle meat with spices and suet and putting the mixture into the dried intestines. It is made at home. It is a kind of dry sausage. It is especially preferred at breakfast and it is popular as a prepared food. Cumin gives it its traditional taste. “ÇiğKöfte” (Raw meatball) is a meal, special to the southern cities. It is made by “cooking” the chopped meat, bulghurand spices through moulding. It is said that a poor woman, who couldn’t make a fire because she didn’t have wood, discovered it. Herise which is also similar to Keşkek, is made by using lamb meat and wheat. It is not easy to make it, but it is really delicious. It is popular among Arabs, Kurds, and Turks. It is cooked and served at weddings and feasts.

Pulses are popular and important especially in the winter. Chickpeas, Dried beans, lentil are loved by everyone. They can be prepared as meals on their own, or they can be added into various soups. “Turşu” (pickles)is a favourite side meal. It is prepared by keeping vegetables like cabbage, cucumber, beetroot, pepper, tomato, and carrot in salty and vinegary water in jars. It is sour, and it is a popular appetizer. “Turşu” stems from the Persian word “tırşî” which means “sour”. Those who cannot prepare pickles at home, buy them from famous pickle shops in the city centres. There are even street peddlers who sell pickles.

Souse is a dispensable part east cuisine too. Apart from fish and meat, leaves of grapes are also corned and used for cooking stuffed vine leaves in winter. In Italian, it means laying down in salty water.

Wheat is the base east cuisine. Its name also represents this meaning. Bog means “sir” in Turkish. Words like Bogdan, Bogomiş which belong to Balkans are related to this meaning. Wheat agriculture is common in this region. Wheat is grinded and turned into flour. Apart from wheat, corn and barley can also be used to obtain flour. Flour is the raw material of many nourishment. Bread comes in the first place. It also has many different types like “loaf, yufka, fodla, pide, fırın, lavas, tandır” which is defined according to their shapes and cooking types. You can’t be full without eating bread. It can be eaten with even rice and patty. If the meal is not enough, the host generally reminds “take some bread too”. During the times when the wheat is scarce and precious, wheat bread was used by the rich whereas barley and rye bread was used by the poor. The time has changed; nowadays the rich prefer wheat bread for health reasons on the other hand the poor prefer barley and rye bread. Peksimet which is made of qualified wheat flour and as in the shape of slice of bread is a better choice during the journey since it is easy to protect. Its original name is “bekismat” coming from Persian means hard bread. Greek people also know it as “Peksimati”. In general, it is given to soldiers and eaten with sticking it into the meal.

Yarma which is grinded by breaking its tips is used in soups and desserts like aşure.Cracked Wheat which is also a product of wheat is the basic nourishment of people especially in the countryside. Because rice cannot be grown everywhere and therefore it is expensive. Rice is the meal of people living in the city. During the World War I, there was a drought, since cracked with was also scarce, its name was changed into Enver Pasha Rice. Cracked wheat is obtained by grinding the boiled wheat. After it is eliminated, we get dugur. Düğüris not only used to make Pilav (rice) but also used in the raw material of stuffed vegetable and meatball. The smaller kind of dugur is used for soup. Eriştewhich is prepared by cutting it into strips is a kind of pasta. It can be eaten both as boiled and put into soups. Its origin is Persian and means stripe. Farina which is obtained by grinding large wet wheat is a kind of dense wheat flour and is used in soup, meal and desserts.

Tarhana is made of tomato, pepper, onion, mint, spice, yoghurt, milk. It is obtained from dough by grinding it into pieces and it is precious nourishment. This is also called flour tarhana. We can make soup from tarhana. There is also yarmatarhana which is obtained by mixing and drying yoghurt or milk with Yarma wheat which is grinded by breaking its tips. This is also called Turkomantarhana.Sometimes tomato and spice are also added. By putting turnip, we can get soup of it and also we can cook it as rice dish. The origin of “tarhana” is Persian terine. It can be also founded in Greek cuisine as Tregana.Couscous is a kind of dough which is made of flour, milk, egg and farina. It is Magrip original and this word means dough rag. In Magrip, it is an average stew but in Anatolia it looks like rice dish and is cooked as in the taste of pasta. Simitis also a product of wheat and is cooked in the shape of ring and a kind of cookie with sesame on it. It is the most demanded bread product. It is preferred in the breakfast and late-afternoon tea. Like the fast food now, it can be used to have a cheap and nutritive meal. It has a great harmony with cheese. The Bagel of Ankara, İstanbul and Eskişehir look like each other. Its Arabic origin “semid” means “white bread”.

There are many types of patty which is made of filo dough. You can’t have a feast without patty. It is an old Turkish meal. It is said that the original name is “Burek” and comes from Bugra Han, Turkistan commander. There are many types of patty with different materials in it. It can be eaten both in themeal and between the meals. It is cooked not in homes but in neighborhood baker’s. Pita, ply and kitty is eaten with joy. There are many types of pita like open&close and with different materials like meat, egg, hemp, sesame paste.Kittyis prepared by frying fermented dough. It looks like morsel but is not put into sweetened juice. It is eaten in breakfast. Ply is a form of dough which is bended and cooked on the pan or tin. It can be eaten plain or with potato, cheese, hemp and meat in it. Gözleme (Waffle) can be obtained by bending slim filo dough and it is cooked on live coals. Nowadays, it is cooked on the pan and is preferred between the meals.

Having rice as the main ingredient, dolma (stuffed vegetables) and sarma (stuffed vine leaves) are among the traditional dishes of Turkish cuisine. As it is possible to make dolma using fresh or dry peppers, aubergine and tomatoes, it is also possible to make sarma with cabbage leaves. They are cooked as a meat dish. If they do not contain a meat mixture, they are called “fake dolma” or “fake sarma”. Today they are called stuffed vegetables with olive oil. Apart from vegetables, you can also use chicken and lamb to cook dolma.


Spices are highly appreciated in the East. It is hard to imagine eating rice that doesn’t include black pepper , legumes that do not include cummin, meat without thyme or rice-pudding without cinnamon. Spices eliminate side-effects of dishes. Especially the Southern people love hot spices. Hot peppers and urfa red peppers called “isot” are both appetizers and they add zest to dishes. Since tomatoes were not widely-known until the discovery of America, they are not put in dishes. It is believed that food should create its own flavour and odour when it is cooked. Tail fat of sheep, onions and spices add zest to dishes. They say it is fat that adds zest to dishes. Butter and tail fat of sheep are used for cooking . Butter from Haleb, Urfa, Trabzon and Kırım is known as the best. On the other hand, oil, especially olive oil is used as a treatment for skin problems. Oil such as opium oil and linseed oil are mixed with spices and used for cooking buns and noodle. In addition to mint and thyme, other herbs such as pennyroyal and purple basil are also added to soup, dishes and meatballs mix. Opium seeds and opium oil are especially added to buns in towns where opium is produced.

Salça, which is known as tomato or pepper sauce, is usually homemade. It is rarely used for cooking because it spoils the flavour and odour of food. The word “salça” is derived from the Italian word “salsa”, which means sauce. Vinegar is an additive appreciated by Prophet Mohammed. It is made from grapes, apples and so on. Olive oil dishes are not very popular in the Eastern cuisine. The reason might be that olives do not grow everywhere and it emits strong and unpleasant smell when cooked. Fishing is not common in the East, either. Fish was commonly consumed by poor Byzantians. The reason might be the fact that fish is cheap and it rots and stinks easily and stinks after it has been cooked. Olive oil and fish entered Turkish cuisine thanks to Mediterrenean people and especially Greek people. Fish became popular in Aegean towns. However, even today, most people do not eat much fish or oilve oil dishes. Dairy products are not eaten with fish. Tahini (sesame seed paste) halva is eaten after fish. Tahini halva is referred as an antidote to fish since it is believed to remove fish bones from the throat. Seafood such as mussels and lobster did not spread much as the religion of Islam does not allow eating them. Nonetheless, Anatolian people are familiar with fish since fresh-water fish such as trout and carp are caught and eaten by the people living near lakes and rivers in Anatolia. As fish is not common, people deem fish as a treat out of routine.

There is a popular tale: A sultan asks his daughters how much they love him. All three of them say something. The third daughter says I love you as much as salt. The sultan gets angry and shows his daughter the door. Eventually, he accidentally drops by her daughter when he returns from hunting. His daughter serves salt-free food to her father and the sultan cannot eat it. Then he understands what his daughter means to say. According to another story, the prophet Adam drops a piece of meat while he descends into the Earth. He grabs and eats it. He loves it. To his surprise, it is salty there. Salt has been in demand since then. In the past “The right of salt” used to be taken seriously. One who was too lazy to do something used to be asked : “Do you have a sack of salt on your back?” There is another saying about the responsibility of raising a daughter: “A burden of a daughter equals to a sack of salt.” As you know, salt weighs heavy. “Adding salt to the wound” means to aggravate a problem. If a remedy turns out useless, they say “Salt stinks”. If something breaks, they say “It ended up like salt and ice”. If something runs out quickly, they say “It melted like salt”. Food to be preserved would be salted. A character in the shadow puppetry “Karagöz” was called “Saltfree Mad Bekir” (a man’s name in Turkish). There is another story of a donkey packed with salt and a donkey packed with sponge.They were crossing the water. The first donkey was making fun of the second one. While the donkey whose load was melting was getting lighter, the other one was getting heavier and sinking. Trading salt by camels and donkeys used to be a profitable job. Today, salt is considered as one of the three white poisons. That is why patients suffering from blood pressure do not enjoy eating anymore. Those who say “Let’s throw caution to the wind” do not give up on salt. Salt did not use to be sold in fabricated packagings. There used to be saltpans that fed the surroundings in certain places. A salty water would run down the mountains into the saltpans. Pools used to be built in saltpans and salt used to be sorted out with shovels. It used to be sold during the months when there was no rain.

It was a salt which was snowy-white, had a nice flavour, and didn’t give off a smell to the meal, and wasn’t hot. It was called as mineral salt. Also there was rock salt. Just like coal, it was mined with digger from mountains. Also there are salts which are taken from seas and salt lakes. However, now there is neither salt works nor the people who go there. Nowadays, as it is thought as more healthy, salt-works salt is sold at open markets even at luxurious markets.

It is said that a dining table without green vegetables is like a fool old man. A salad which is rich of oil and vegetable is eaten in the company of main course. Yahya Kemal,who was a poet from Skopje, always had lettuce at the dining table although he didn’t like it. In Europe, salad is a meal. It is eaten before main course. If the salad isn’t finished, main course isn’t serviced. Cretans are keen on green vegetables and herbs. It is famous that the son of a gardener says his father “ Dad, a cow and a Cretan entered our garden”; and father says “ Eject Cretan from the garden, the cow goes out when it is full. Anatolian people were accustomed to green vegetables from Aegean via Cretan migrants. Mountain villagers ate various herbs which grew around them by boiling and adding egg or by frying. Of course a person can’t lead his life only with vegetables. It is rumoured that a worldly-wised man looking at a dining table full of with green vegetables says “You are wrong. You should feed your sheep with these vegetables and then you will eat the sheep.” It is said that “You should eat sheep until you are forty, after this age you should what the sheep eat.” Borani which is prepared as cooking vegetables like spinach, chard, purslane with rice or as boiling pulses like chickpea, lentil with yoghurt and boiling oil with pepper, is a traditional and still common Turkish dish. It takes its name from Abbasid Caliph Memun’s Turkish wife. It was cooked with the inspiration of the pattern of the rug which was brought as dowry by this woman.

Last Act

Dessert is the sultan of the dining table. It is eaten even if you are full. When an important person comes, a seat is found for him even if the place is too crowded. There is a different dessert for each season and day. Halva means dessert in Arabic and it is a name of a kind of dessert at Turkish cuisine. Once upon a time, especially rich people organised halva meetings at their houses at winter nights and they invited poets, scholars and people who had good voices. Halva has different kinds such as flour halva, semolina halva and tahini halva which is produced from sesame. Flour halva is cooked for dead people and service visitors. Semolina halva is serviced after meat dish; tahini halva is served in the breakfast or after eating fish. Also, wafers and floss halva are kinds of halva which are loved by children. The cotton halva’s preparation, which is mentioned in a Turkish idiom as “Yandı gülüm keten helva” which means “to be in the soup.”, is just like a ceremony. In a big room, ten people sits around a big copper tray, they put a huge circle shaped hot candy on the tray and some flour in the middle of it. After they wash their hands with hot water, they pray for Prophet Muhammet’s friend Selman Pak and they start turn the circle by covering with flour. At the same time they read poems and gazelles. After turning and turning the circle shaped candy it becomes halva and they serve it to the guests who watch them. Halva also has some old kinds which are forgotten now such as veterans halva, reşidiyye halva and sultan halva.

Baklava is made in Ramadan feast and feast of sacrifice. While it is cooked with nut in Damascus, it is generally preferred with walnut in Anatolia. Kadayif is a wedding party dessert. It is prepared with a special pastry which is cut with a special knife. In Arabic, kadayif means “fibres” and its origin is “kataif” word. Apart from desserts which are like baklava such as sultan’s turban dessert and samsı; there are also many kinds of pastry which are cooked in the oven and serviced with hot or cold sherbet, these are kalburabasti (riddled egg shaped sweet pastries), revani (sweet semolina pastry) and şekerpare (dry Turkish switheet). Lokma (donut) is cooked at holy nights for Muslims. If you give lokma to a person in another day, they are surprised and ask whether today is a holy night or not. It is prepared as frying leavened dough and putting it in cold sherbet. Saray lokması, which has egg whites, is also very famous. Like semolina dessert, lip shaped sweet pastry, and grand vezir’s finger shaped pastry, there are many kinds of donut desserts.

Rose pudding is a Ramadan dessert. It is prepared with farina pastry, walnut, milk and rose water. Saffron and rice dessert is made of rice and farina in a jelly consistency. It is served at wedding parties and special feasts. It is one of entremets. It is called as “zerde” in Turkish because it has saffron in it. In Persian “zerd” means yellow. As there is no sugar, desserts are made of honey or molasses. For that reason they are precious and expensive. During Seljuqs era, sugar which was made of sugarcane was so expensive that the cost of a kilo of sugar was equal with the cost of two well-fed cattle. Because of that it was sold at pharmacies as medicine.

Höşmerim that is made of fresh and unsalted cheese in the western provinces of the country, also known as cheese halva, is a dessert which is delicious and hard to prepare. Maraş ice-cream, which has stiffness close to resin is made of creamy milk by adding sahlep and by grinding them at the mortar, has also turned into a Turkish brand. Since the geography of Anatolia is rich in terms of fruits, desserts are made of fresh and dried fruits. Sweet pumpkin, cooked apples and quinces, and dried apricots dessert (hasefe) are popular and they are served with either grated or crushed walnut on them. Light milk-based desserts like tavukgöğsü (chicken breast with white pudding), kazandibi (caramelized milk pudding), keşkül (milk and almond pudding), sütlaç (milk pudding with rice), and muhallebi (milk pudding) belong to this geography.

Holy books describe the paradise as a place in which rivers of honey run. There is a sura in Quran which mentions the bees and honey, The Bee (An-Nahl). In this surah, it is commended that “There is a healing power of honey for human beings.” The prophet would advise honey to stomachaches. Bee is a favorite animal in Islamic culture. It is the symbol of following the duties assigned to it to be beneficial to human beings. Because of these traits of it, it was accepted as the symbol of some cities and states in the ancient times. Ephesus was one of them. The taming of bees and their hiving were first done in Anatolia and it is a great civilization phase. Bees’ building their houses in a hexagonal shape is really noteworthy. If they built them quadrilateral, since they are round, when they got into them, the corners would be empty. If they built them round, when the houses came together, there would be empty spaces between them. Between the shapes, hexagon is the closest one to the round and when hexagons come together, there are no unnecessary empty spaces between them.

Honey was used as a medicine in the ancient times. During the 400’s BC, Hippocrates would cure lung diseases and heart diseases with honey and he would apply honey to open wounds. Since it is a good antiseptic preserver, it was used in embalming in the ancient times. 13 kilograms of honey was found in a wooden pot that had been preserved for 4000 years in the tomb of Tutankhamen. The Greeks learnt beekeeping from the Egyptians. They would use honey to protect the deceased. The corpse of Alexander the Great was preserved in honey. The Assyrians would enshroud their dead by applying honey to them. The heads of the executed people would be brought to the center in a bag made of hair which was full of honey and so they would be identified. The peasants would even keep their butter by covering it with honey.

During the Ottoman Empire, the guests would be offered a spoon of honey before meals. During those times, sherbets were made especially with honey. Sugar was rare and hard to find as it is a product of industry. Before the WWII, honey was the only sweet in Anatolia. In places where they grew grapes, molasses was also preferred. There were desserts that were prepared especially with honey. Honey baklava of the Black Sea Region whose sherbet is prepared with honey is famous. Chestnuts with honey are also famous. Bezdirme, a kind of pastry done with honey and oil was served to the guests in İzmir. They would prepare sünger bazlaması (a kind of pastry) by pouring it to the honey plate. It was common to eat yoghurt by adding honey to it.

Although honey was abundant, it was desirable. When Fatih Sultan Mehmet founded Divan and a peasant came and told him “Oh, Puissant Sultan; good morning, may what you eat be honey and cream, and where you go be meadow”; he was really pleased and did many favors to the peasant. He explained the situation to those who were astonished by this as “What could he do? He wished the best food and place for me that he knows.”

Honey is categorized according to the types of flowers from which the bees collect honey as pine honey, chestnut honey, and flower honey or according to the regions that the bees collect honey from as Macahel, Anzer, and Erzurum honey. Turkey ranks the first in pine honey on earth. It is abundant in Marmaris. It is not too sweet and its color is dark. Its crystallization period is long. Flower honey is sweeter and it has an aura. In the past, the honey coming from Hakkari was preferred. Wallachia (Romania) was also a famous honey producer. The honey coming from the famous Anzer plateau of the Black Sea Region is also famous but since it is rare, it is expensive. The first days of the newly married couples are called as honeymoon. Honey dreams are interpreted as a good thing and as having fun. Honey is present in idioms and proverbs. (The honey of the person with a sour face is sour, too). Drop some honey on the floor and eat it. (It is used to show that a place is really clean). Free vinegar is sweeter than honey. Honey lipped. Sweeter than honey. Honey eyed. Talking about honey won’t make a mouth taste it. Lay it on with a trowel. (The Turkish equivalent includes honey and implies that the speaker makes the listener want to live the same experience). The one who eats honey all the time will be fed up with it. Bon appetite, enjoy your meal as if it is honey or sugar. Put some honey on somebody’s mouth (arouse one’s appetite). Talk sweetly. Don’t eat honey with the ugly but carry stones with the beautiful. If the sea were honey, the poor wouldn’t find a spoon. Collecting honey from all the flowers (It is used for womanizers). The royal won’t be corrupted and the honey won’t go off. The bee knows which flower to collect honey from. Interrupt one’s sentence with honey. I could eat other people’s lap but not your honey. All the sweets are poisonous except honey and all the hot tastes are cure except poison. The bear has forty tales; all on honey.

Strabo narrates how Pompeius’ enormous army lost the war against Pontus King Mitridates’ army. Roman army set up the headquarters on the Black Sea coasts. The soldiers laced into the honey made from poisonous rhododendron flowers, and got as full as a tick. Those who didn’t eat honey so much evaded just by feeling woozy and daydreaming; however, those who overate it lost their self-control and fainted. Mitridates’ soldiers immediately strangled those fainted soldiers. The type of essential oil of flowers from which bees make honey is important. If the flower is poisonous, so is the honey. Honey with a bitterish taste made from wild rose – also called mountain rose – of the Black Sea region is named as mad honey. A little tea spoonful of this mad honey a day is told to be curative for stomach and intestinal diseases. However, if it is eaten more, it might cause nausea, vomiting, perspiration, dizziness, and other serious intoxications such as fainting, blood-pressure drops and even heart arrest after a period of 3-5 minutes to 2 hours. Mad honey intoxication is a common food poisoning in our country. One can recover in a short time if they get medical attention on time.

Molasses (pekmez) is a viscous liquid which is usually produced by boiling and concentrating fruits such as grapes and mulberries. It can be drunk, and people used to consume it by dipping bread into molasses with tahini. It is especially consumed by children, patients and women with babies because of its hematinic and energizing features. Zile molasses, which is made by adding egg white, is another member of molasses family. People used to make dried fruit roll-up (pestil, bastık) by sun-drying the molasses, and churckhela (köme, cevizli sucuk) by dipping walnuts on a string into molasses paste. “Pestil (dried fruit roll-up)” is derived from a Greek word “pastilos” which means dried fruit puree. Chickpea made from pea, pistachio, hazelnut, almond and chestnut are popular dried nuts which are consumed especially at winter nights.

Berlingot (akide şekeri) was first made to offer the Ottoman sultan and the viziers on important days by the bodyguards of the sultan and the janissary soldiers; and it was named as “akide”, which showed the loyalty of soldiers. “Akide” means “faith”. In the past, berlingot was given as a present to the newlyweds, new home-owners and shop-owners. There used be plain, hazelnut, rose, cinnamon, sesame, violet and clove berlingot. It used to be sold in colorful glass jars at candy shops. The best berlingot makers were Haci Bekir and Hafiz Cemil in Istanbul. Berlingot was one of the two favorite candies in the times when chocolate was not common. The other was Turkish delight (lokum). The name, “lokum”, was derived from an Arabic word, “rahatu’l-hulkum”, which means “throat comfort”. The best Turkish delight is made by the Turks. It is a kind of cubical soft candy made by boiling sugar syrup with starch. It has many types such as plain, rose and hazelnut Turkish delight. It became popular in Europe in the 18th century, and it is worldwide-known today. “Nöbet şekeri” is another type of candy. To make it, water and sugar are boiled; it is held for a long time, and crystallized. It is believed to be curative for a group of diseases such as cough. Mesir paste (mesir macunu), which was made by Hekimbasi Merkez Efendi in Manisa in the 16th century in order to cure the sultana, consists of 41 different types of spices. It is a worldwide-known candy and energy paste. Creamy candy (kaymaklı şeker) of Afyon, white candy (beyaz şeker) of Konya, pishmaniye (pişmaniye) of Izmit, palace halva (saray helvası) of Mudurnu, cekme halva (çekme helva) of Kastamonu, gulbeseker (gülbeşeker) of Edirne, candied chestnut (kestane şekeri) of Bursa, and almond paste (badem ezmesi) of Bebek are popular types of desserts. Pishmaniye is a kind of stringy havla which is made by roasting flour in butter and turning the mixture into sugar wax. If something goes wrong while preparing it, pishmaniye doesn’t taste good. According to a narrative, this is the reason for the name “pishmaniye”. According to another narrative, the origin of the word, “pishmaniye”, is a Persian word “paşmina”, which means “wool”. Palace halva and cekme halva have similar tastes. Gulbeseker is a kind of rose puree paste which is made by scrubbing the rose leaves with sugar, and sun drying the mixture. Its name means “sugar rose” in Persian. It was also used as an energizer. Cezerye, carrot puree of the southern provinces is an energizing sweet.

Ashure (aşure) is the dessert of Muharram month, in which people believe that many important events took place in Muslim history. Muharram is the first month of lunar calendar. “Ashure” means the tenth day. According to anecdotal history, people who survived the biblical flood on Noah’s ark prepared this dessert by mixing the remaining grains, fruits and nuts. Therefore, people in different cultures prepare the ashure in similar ways. People try to include seven different ingredients in ashure. The ingredients might be wheat, peas, beans, rice, apricots, grapes, mulberries, plums, figs, peanuts, orange peels and apples (or pears).

It is decorated with pomegranate, walnut, almond, currant, hazelnut and cinnamon. It is offered to 7 neighbors at least, like donut and halva. The number of the days of the week, the land, the heavens and the hell is seven. The Muslims turn around the Ka’bah 7 times. They stone the devil with 7 pebbles. A cattle can be sacrificed by up to 7 people together. Koran is recited in 7 dialects. Prostration is performed with 7 organs. Surah al Fatihah is composed of 7 verses. The companions of cave are 7 people.

Greek people of Turkish nationality call Noah’s Pudding “koliva” and cook it abundantly in the first month of the year. They add dried nuts instead of legumes to Noah’s Pudding. They also cook it for the funeral. They consider the remains of the legumes and the water in which they boil it to be sacred, and they pour them into the sea. Armenian Noah’s Pudding is similar to Greek’s one. They call it Anuş abur. It means “sweet soup”. Alewis fast during the first 12 days of the month called Muharrem. They don’t have sahur meal, they don’t drink water or eat meat. They fast until stars are seen. At the end of fasting days, they cook Noah’s Pudding with 12 ingredients. In Sicily, people cook a sweet called cuccia, similar to Noah’s Pudding, during the Santa Lucia epulation on the 13th of December. The same sweet is cooked in Liugria, Italy, as “mesciua”.

In some parts of Anatolia, Noah’s Pudding is cooked a bit juicy. It’s very tasty and nutritious but very difficult to cook. The ingredients are cooked separately. Each ingredient is added at a specific time and the sugar is added at last. Each ingredient is very important for this sweet and all must be present in Noah’s Pudding.

Jam is made with various fruits and it is consumed for lunch and served to guests. It is known that there are about 60 kinds of jam in the court kitchen: fig, rose, walnut, resin, sour cherry and water melon. Sometimes they serve jam, instead of candies, to the guests. Jam is made at home and people take jam to the house they visit as a present. Every woman must be able to make jam properly.


Western people drink wine together with the meal but in the East people drink water. There is a saying in Turkish: “Water drunk together with the meal is the tanner of the stomach.” However, drinking just before or just after the meal is not recommended as it makes digestion harder. It is said that one must drink the best water in the world. Water carriers delivered the water from the most reliable fountains to people in the people in the town.

People eat compote together with the meal, especially rice and pastry. It is called hoşaf (hoş-ab) and it means “nice water” in Persian. It made from peach and sour cherry or with raisin, dried apricots, dried apple. Then, some clove and cinnamon are added. It makes digestion easier. It makes the flavor neutral so that one can enjoy the meal until the end as if it is the first bite. Stum, which is made from grape, is also favorite. In every house, fresh or dried fruit and vegetables are available. Rose hip and medlar are now much less popular. Mulberry, grape, apricot, apple, pear are dried, and then they are consumes separately or added into compote or sweets. Peppers, tomatoes, eggplants are dried in order to be consumed during the winter. Melon and watermelon were introduced to the Central Europe by Turks. Turnip juice, spicy or plain, is consumed together with kebab.

Coffee was introduced to the Ottoman world via Arabic countries in the 16th century. It became very popular in Istanbul and other cities. It started to be considered as an accepted drink to offer to the guests. It is also considered to be a medicine as it can awaken people, help digestion and make one calmer. Turks drink coffee when they are ill. Today, “Turkish Coffee” is worldwide known as a trademark. The best coffee is Mocha.

In Turkish poem it says, “KahveYemen’den gelir, Bülbül çemenden gelir”. Anatolian people learnt Chienese originated tea, which was common among the Turks stayed in Turkestan, via Caucasian migrants. Tea was demanded so much that it couldn’t be compared to anything else. Even today tea is consumed as food or for pleasure by rich-poor, urban-villager, and literate-illiterate people.

Before tea and coffee, fruit and spice sherbet which was consumed hot or cold according to the season was on demand. Especially puerperal sherbet served to people visiting the woman who had given a birth was very popular, which was believed that it helps the mother to produce more milk for the baby.It is consumed hot or cold according to the season. It is delivered to neighbors and relatives in a jug with a red riband if the baby is a girl, and blue if it’s a boy. Sherbet and syrup, soup or wine comes from the Arabic root, drink. Drinking syrup before coffee is a tradition. It is produced with fruit, spice or redolent flowers. It has types such as tamarind, cherry, sour grape, pomegranate, cinnamon, clove, violet, rose syrup.

Alcoholic beverages couldn’t find a place in Turkish cuisine because alcohol is forbidden in Islam. However, rakı which was produced secretly from fruit and grains by Greek people (Rum) has been recognized as the beverage of this region. It comes from the Arabic word arakü’l-hamr, which means the sweat of wine. Wine produced from the Anatolian grapes by non-Muslims has been popular among European people. Kefir from camel or cattle milk, koumiss from mare milk are Central Asia originated alcoholic beverages of us. Although some ulema allowed under some circumstances , they were not appreciated in Anatolian region.

Milk and Dairy Products

French tradition of eating cheese after meals originated in the east. France is known for the many variety of cheese. However, Turkish cuisine is not behind it. Edirne and Ezine white cheese, İzmir and Erzincan Tulum cheese produced by wrapping in goat skin or filling in large earthenware jars, Ayvalık’skelle cheese, Van herby cheese produced with garlic and many different fresh herbs, Mihaliç cheese produced from the milk of curly sheep, string cheese getting its name from shape of slices which look like tongue, Kars gruyere cheese learnt from Russian migrants and having large pores, Antep cheese produced from sheep milk and having no salt, Urfa cheese produced by cooking, greenish Trabzon minzi cheese produced by filling the barrels, Erzurum civil cheese produced from the non-fat milk, Diyarbabıkr’s plaited cheese and Kıbrıshaloumi, Karşkashar, smoked Circassian cheese all serve different flavors. In the past, Ezine white cheese and sheep cheese of DebreYuruks of Macedonia were the most widely accepted and wanted white cheese.

Turkish cream is both consumed during breakfast and served on desserts like semolina cake, baked shredded pastry. “Honey with cream” is an expression used to describe two things that fits to each other very well. Olive is a food which is praised in holly books. Places where olive grows the best are within the boundaries of Ottoman geography. Among the hundreds of different kinds Ayvalık’syuvarlama, Nizip’skapan, Tire’s çekişte, İzmir’s memecik, Mardin’shalhalı, Aksihar’suslu and domat, Artvin’sbutko, Antalya’s tavşanyüreği, Mersin’s sarı ulak, İznik’sçelebi oils are the famous ones. Some of them are classified as for oil and some are classified as table olive. Aegean’s olive is suitable for oil, but Marmara’s is suitable as table olive. Dishes made with olive oil are not accepted that much, because oily dishes are regarded as heavy meal or smelly. However, olive is liked by most people.

There is not one table without yoghurt in the east. Even yoghurt and bread together is considered as a dish; and an original dessert by putting honey and grape molasses in it. A German professor said that “Turks finding the yoghurt is enough in terms of contributing to the civilization.” According to the myth an angel taught Prophet Abraham how to produce yoghurt for the first time. Scientific researches show that yoghurt is a Turkish discovery. Even its name is derived from the word “yoğurmak”. It is the plasticized form of milk. It found a place in world languages with this name. Some call it “katık”. It was mentioned as a holy food in the Uighur documents dating back to 10th century found in the Turfan valley. The spread of it was thanks to Turkish migrations.

Europe became acquainted with yoghurt thanks to Turks in sixteenth century. Francis I of France had diarrhea with high fever. The doctors were helpless. The mother of the king wanted help from Suleyman the magnificent. The doctor who was sent by ship made yoghurt out of the goat milk he brought with and the patient ate it. The King recovered. Yoghurt was named “The milk of eternal life” and it became a part of medical literature as medicine. In Europe yoghurt is called “Bulgarian Milk”. The reason is that a Bulgarian named Dr. Grigorov discovered a bacteria (lactobacillus bulgaricus) which is used to ferment yoghurt.

Yoghurt is a dairy product fermented by lactic acid. It is a strong intestine antiseptic. As most diseases result from indigestion, the importance of the yoghurt is considerable. Protein in milk provides the body with power without doing any harm to the stomach. Milk fat contains lecithin which is needed by nerves and brain. It contains vitamin A which is important for eyes; vitamin E which helps to grow up; vitamin B2 which is good for nerves and brain and vitamin D which improves the bones. It also contains a lot of calcium. Some people can not drink milk or eat cheese, but yoghurt is loved by a lot of people.

There is another reason why yoghurt is favoured a lot in Europe. Nobel winner Russian bacteriologist from Pasteur İnstitute Dr Metchinkoff stated that yoghurt kills the bacterias which cause smell and it prolongs human life. It is no surprise that Caucasians who live to be 100 (or older) are said to owe this to yoghurt. Because of this high demand in Europe, yoghurt was sent to America. In 1932 yoghurt culture was produced by Dr. Russell at his clinic. Dr. Houser who was a nurtitionist of Hollywood stars recommended them yoghurt so as to stay beautiful, healthy and young. Therefore yoghurt became popular in America too.

In the past, yoghurt was indispensible at table. Field bean, spinach, gren pea, fried pepper-squash-eggplant can not be eaten without yoghurt. It is antidotal to the toxic of boiling oil. If a person is poisoned he/she eats yoghurt. The only thing you can not eat it with is fish.

When you add water to it, it becomes ayran which is delicious. It goes well with kebap, turkish pizza with ground meat, and bourek with minced meat. Yoghurt is mentioned in proverbs and Turkish short poems such as; “Everybody has his/her own style of eating yoghurt”, “If your mouth is burned while eating soup, you blow while eating yoghurt.” , “I put some yoghurt in the fridge, my beloved one is busy.” , “I stole some yoghurt, eat it and go, say whatever is in your heart then go.” “The bowl of the yoghurt is tinned, who gave birth to you?”

In old times you saw in the neighbourhood yoghurt sellers who carried yoghurts in bowls on the edges of the rod they carry on their backs. Almost everyone fermented yoghurt, ones who do not would have to buy it. You would cut the yoghurt with a knife and it looked fantastic. Unfortunately we do not eat much yoghurt anymore. It is seen less at modern tables. But it is not something good. We should restore its honour considering the importance given by the foreigners.

Yoghurt is made thick by filtering it through a cotton cloth and it is called condensed yoghurt. You can eat it at breakfast and you can also add it to soup or bourek. Skim-milk cheese which is prepared by adding an acid like vinegar or lemon (or without adding anything) and curd cheese which is produced by whey can be eaten at breakfast or can be used while baking bourek or cooking dessert. It is preferred by poor people because it is cheap. Lor (curd) is a Persian word and means the same. You put milk in the churning machine and then remove its fat. After removing the fat the remaining fatless and sourish part is called ayran and is used while cooking soup.The bevarage which is made by mixing water and yoghurt is another drink. This drink –which is widely known as ayran – is actually çalkalama; it is fatty and it tastes better. Kurut (keş) is made of fatless yoghurt or ayran without fat. Water of yoghurt is filtered through cotton bags, salt is added, it is put into pieces and is dried under the sun for 1 or 2 weeks. Or, ayran is heated until it is thick and is added salt and dried. Therefore it can be preserved (containing its vitamin) for a long time. In winter, it is smashed and added into soup or used while baking bourek or while fermenting yoghurt. Keş is a Persian word.

Cihan Harbi’nde esaret kamplarındaki binlerce Osmanlı esiri, şartları iyi olsa bile, vatan hasreti sebebiyle büyük sıkıntılara düşmüş; ruh ve beden sağlığını kaybetmiştir.

Cihan Harbi’nde, 202 bin Osmanlı esiri, İngiliz, Fransız, Rus ve Romen kamplarında birkaç sene tutulmuştur. Rus ve Romen kampları dışında vaziyet fena değildir. Hepsinde en büyük mesele, memleketle irtibat eksikliğidir. Mektup gelmemekte, ya da gecikmektedir. Bazı askerlerin mektup alacak veya yazacak kimsesi yoktur. Gelen ve giden mektuplar okunup sansürlenmektedir. Türkçe kitap bulunmaması ve koyun yerine sığır eti verilmesi müşterek problemdir. Bazısında (Korsika) tütün ve çorap yokluğu, bazısında (Mısır) verilen topuksuz deri ayakkabı yerine potin giymek istemeleri, bazısında (Kıbrıs) ekmeğin kılçıklı arpadan oluşu şikâyet mevzuudur. Sıcak veya soğuk, devamlı yağmur, haşarat bazı kamplardaki umumi şikâyetlerdir. Dedem, Sibirya’daki esir kampından at eti yemekten bezdiği için kaçtığını anlatırdı.

Sibirya'da Gorski esir kampı

Kampın kümesi

Osmanlı subayların çoğu Fransızca bilmekle beraber; esir kamplarındaki esirlerden veya sivillerden tercüman bulunmaktadır. Subaylara, bazen de askerlere maaş verilmektedir. Hayır cemiyetleri, askerler için para toplayıp dağıtmaktadır. Memleketten para gelmesine de izin vardır. Fes dâhil, elbise ve çamaşır verilmektedir. Elbiseler her hafta tütsülendiği için, bit, pire fazla değildir. Kamplarda mescid ve imam vardır. Dinî günler kutlanmaktadır.

Sibirya hatırası

Doktor ve sıhhiye memurları, revirde ücretli çalışmakta olduğundan vaziyetleri daha iyidir. Berber, marangoz, ayakkabıcı, terzi gibi sanat sahibi esirler de sanatlarını icra edip, para kazanabilmektedir. Bunun dışındakilerden amele taburları kurulup, mıntıka temizliği, ağaç kesme gibi işlerde istihdam edilmiştir. Bahçe kazılması, kamp civarının temizliği gibi bazı işler için ücret ödenmektedir. Kimi kamplarda çalışma hiç yoktur. Her gün dezenfekte edilen alaturka helâlar; ayrıca duşlar vardır. Sabun ve su boldur; su arıtılmaktadır. Yemeklerde dinî hassasiyet gözetilmektedir. Parası olan, kantinden bulabildiğini alabilmektedir. Kampta meyve ve sebze yetiştiren, tavuk besleyen esirler vardır. Dedem, aşçılıktan anladığı için kampta eziyet çekmediğini söylerdi.

Can sıkıntısı büyük derttir. Esirler bunu, lisan öğrenerek, kitap okuyarak, el yazısı gazete çıkararak, mızıka heyeti kurarak aşmaya çalışmaktadır. Bazı kamplarda subaylara şehre gitme izni verilir. Kimi esirler, boncuk kolyeden çantaya, ağızlıktan tesbihe kadar çeşitli el işi eşya yapıp satmaktadır. Spor, bilhassa güreş en sevilen meşguliyettir. Lisan bilen subaylar, ecnebice kitapları Türkçe’ye tercüme edip istifadeye arzetmektedir. Mısır’da bir ara esirlerin, diğer esir kampındaki yakınlarıyla buluşmalarına izin verilmiştir. İttihatçı esirlerle, muhalifler; Türklerle Arablar arasında bazen zıtlaşma yaşanmaktadır.

Sibirya İrkutsk esir kampının koğuşu

Kör olan esirler

Hastalar kamp revirinde tedavi edilmekte; gerekirse hastaneye gönderilmektedir. Dişçi, icabında şehirden getirtilmektedir. Ölenler, kamp subaylarının da katıldığı dinî ve askerî merasimle hususî şehitliklere gömülmektedir. Esaret, bizatihi teessür kaynağıdır. Bilhassa Hindistan’daki esirlerde, tel örgü hastalığı denilen, kolay heyecanlanma, çabuk kızma, alınganlık, içe dönüklük gibi semptomlar gösteren, intihara veya cinayete kadar varabilen psikolojik bir rahatsızlık görülmektedir. Bunlar doktorlara, “Tel örgü seyretmekten bıktım. Yaşasam ne olacak?” demişlerdir. Bunun dışında esir kamplarında normalin dışında fazla bir hastalığa rastlanmamaktadır. Mısır cephesinde esir edilen askerlerin çoğunda, Kanal Seferi sırasında çöl gözlüğü verilmediği için kum fırtınalarının yol açtığı konjüktivit (göz iltihabı) vardır. Kampa gelişte dezenfekte için askerlerin sokulduğu krizol havuzlarında da göze ilaçlı sıvı kaçabilmektedir. Revirde vazifeli bazı Ermeni doktorların, tehcirin intikamını alma sâikiyle, askerlere yanlış tedavi tatbik ederek, 15 bin askerin gözünü kaybetmesine sebep olduğu söylenir. Bu hâdise Ankara’nın talebiyle tahkik edilmişse de, aslı çıkmamıştır. Türk resmî kaynaklarına göre dönen esirler arasındaki kör asker sayısı ancak 310 kadardır.

Kıbrıs esir kampında Osmanıl askerlerinin yaptığı el işi tabaka. Burma'daki Thayetmeyo esir kampindan Miralay Subhi Beyin Göztepedeki zevcesine yazdığı mektup

Romanya’daki esirlerin şartları, kaldıkları yerler, yiyecekler kötüdür. Ağır işlerde çalışmaktadır. Ancak harb zamanında Romen halkı ve ordusunun da vaziyeti farklı değildi. Esirler, saat ve paralarının alındığından şikâyetçidir. Rusya’daki esirlerin sayısı çok; şartları ise çok ağırdır. Hava soğuk, mesafe uzak, nakliye zahmetli, imkânlar kıttır; ihtilâlden dolayı cemiyette kargaşa vardır. Haşarat fazla, hava soğuk, yataklar kifayetsiz, kamplar meskûn mahallerden uzaktır. Sâri hastalık çoktur. Esirlerin % 20’si ölmüştür. Anlatacak çok şey olduğu için, matbu esaret hatıralarının ekserisi Rusya’daki esirlere aittir. Esir subayların neredeyse hepsi günlük tutmuştur. Vaziyetin her an tersine dönebileceğini düşünen Ruslar, esirlere kötü davranmamışlardır. Hatta Bolşevikler, bu askerler arasında propagandadan geri durmamıştır.

Esir kampında yemek tevzii

Esir kampında mızıka takımı

Almanya Stendal kampında futbol takımı (1916)

Almanya Stendal esir kampında ceza (1916)

Tatlıların hazırlanışında, ikramında ve yenilişinde ayrı bir merasim olduğu gibi, her tatlının bir zamanı vardır.

Tatlı sofranın sultanıdır. Doyduktan sonra bile yenir. Nitekim hatırlı bir kimse geldiğinde, meclis ne kadar kalabalık olursa olsun, mutlaka ona bir yer açılır. Tatlının, sultan gibi olduğu, zaman bakımından teşrifata tâbi oluşundan bellidir. Tatlıların hazırlanışında, ikramında ve yenilişinde ayrı bir merasim olduğu gibi, her tatlının bir zamanı vardır. Eskilerin her işi hesaplı-kitaplı idi.

Bayram lezzetleri

Bayramın tatlısı baklavadır. Milliyeti Arab mı, Türk mü belli değildir. Baklava, Şam’da fıstıklı pişirilmekle beraber, belki fıstık az bulunduğu için, Anadolu’da daha ziyade cevizlisi yapılır ve tercih edilir.

Bayram denince akla şeker gelir. Akide şekeri, Osmanlılar zamanında hassa askeri olan yeniçeriler tarafından hususî günlerde padişaha ve vezirlere ikram edilmek üzere hazırlanmış; askerin hükümdara sadakatini göstermek üzere akide adını almıştır. Akîde, inanç demektir. Yeni evlenenlere, ev alanlara, yeni dükkân açanlara hediye götürülürdü. Sadesi, fındıklısı, güllüsü, tarçınlısı, susamlısı, menekşelisi, karanfillisi vardı. Renk renk, cam kavanozlarda şekerci vitrinlerini süslerdi. Akidenin en iyisini İstanbul’da Bahçekapı’da Kastamonulu Hacı Bekir ve Şehzadebaşı’nda Hafız Cemil yapardı. Namları dünyayı tutmuştur.

Akideye benzer naneli küçük bir şeker vardır ki mevlid şekeri denir. Mevlid cemiyetlerinde dağıtmak üzere kâğıt külahlara muayyen mikdarda konur. Hemen alınıp yenmez, cebe de konmaz. Mevlid boyu dinleyenin önünde durur. Mevlidden bereketlenmesi umulur.

Akide, çikolatanın yaygın olmadığı devirlerde, halkın en rağbet ettiği iki şekerlemeden biridir. Diğeri lokumdur. İsmi boğaz rahatı manasına Arabça râhatu’l-hulkum’dan gelmekle beraber, lokumda maharet kazanan Türklerdir. Şeker şurubunun nişasta ile kaynatılmasından elde edilen küp şeklinde yumuşak bir şekerlemedir. Sadesi, güllüsü, fındıklısı gibi envai çeşidi vardır. Anadolu’ya gidip gelen sefirler vasıtasıyla XVIII. asırda Avrupa’da da tanındı ve sevildi. Türk lokumu bugün marka olmuş bir yiyecektir.

“Hayırdır, bugün kandil mi?”

Helva Arapça tatlı demektir. Bizde hususi bir tatlının adıdır. Umumiyetle ölü taziyesine gelenlerce dağıtılmak üzere yapılır ve sevabı ölünün ruhuna yollanır. Bir un helvası, bir de irmik helvası vardır. Un helvasında, tereyağı ile un kavrulur, içine su ve şeker katılır. Bazı yerlerde süt de ilâve edilir. Bu takdirde açık renk olur. Kıvamında kavrulması mühim olduğundan, eli yatkın olana pişirtilmelidir. İrmik helvasında unun yerini irmik almıştır ve fıstık konur.

Kadayıf, düğün tatlısıdır. Hususi hazırlanan yufkanın kendisine mahsus bıçaklarla lif lif hâle getirilmesiyle hazırlanır. Cevizli olur; üzerine kaymak dökülür. Kadayıf, Arapça “lifler” mânâsına katâif kelimesinden gelir. Bazı evlerde kadayıf kesmeye mahsus makaslar vardır. Olmayan, ödünç alır.

Umumiyetle Müslümanlığın mukaddes geceleri olan kandillerde lokma dökülür. Başka gün birine lokma verseniz, “Hayırdır, bugün kandil mi?” diye şaşırabilir. Mayalı hamurun yuvarlak topaklar halinde zeytinyağında kızartılıp soğuk şerbete atılmasıyla hazırlanır. Yumurta akı katılan saray lokması pek meşhurdur. Hanımgöbeği, dilberdudağı, vezirparmağı gibi lokma kıvamında, ama farklı şekilde çok tatlı çeşidi vardır.

Güllaç sevilen bir Ramazan tatlısıdır. Nişasta yufkasıyla cevizli hazırlanan, üzerine süt ve gülsuyu dökülerek hazırlanır. Şimdilerde şeftali, muz gibi meyveli de yapılıyor. Ama gül olmadan olmaz. Adı bile “güllü aş”dan gelir.

Zerde, pirinç ve nişasta ile pelte kıvamında yapılır. Düğünlerde ve hususî ziyafetlerde verilir. Hafif tatlılardandır. İçine katılan safran sebebiyle bu ismi almıştır. Zerd, Farsça sarı demektir.

Kaymaklı sütten sahlep katılıp dibekte dövülerek hazırlanan sakız kıvamındaki Maraş dondurması da bir Türk markası hâline gelmiştir. Yaz tatlısı zannedilir ama kışın daha çok yenir.

Aşure, İslâm tarihinde pek çok mühim hâdisenin cereyan ettiğine inanılan Muharrem ayının tatlısıdır. Rivayete göre Hazreti Nuh’un gemisindekiler tufandan kurtuldukları gün ambarda kalan az sayıda zahire ve yemişi çıkarıp birbirine katarak bu tatlıyı yapmışlar. Bu sebeple hemen her cemiyette birbirine benzer şekilde aşure yapılır. Yarma, nohut, fasulye, pirinç, kayısı, üzüm, dut, erik, incir, fıstık, portakal kabuğu ve elma (veya armut) konur. Nar, ceviz, badem, kuşüzümü, fındık ve tarçın ile süslenir. Lokma, helva gibi konu komşuya dağıtılır.

Bu vesile ile okuyucularımızın ve cümle âlemin Kurban Bayramı’nı tebrik ederiz.

Cihan Harbi’ne katılan yüzbinlerce genç, harb meydanlarında veya esaret kamplarında hayatını kaybetmiş; hayatta kalanlar da uğradıkları travma sebebiyle yaşayan birer ölü olarak ömrünü tamamlamıştır.

Neşe içinde cepheye giden Alman askerleri (1914). Başlarına geleceklerden habersiz veya aldırmaz şekilde.

Esâret hatıraları beni her zaman cezbeder. Hikâyesi acıklı olsa bile, gerçekçi ve ibretlidir. Bunda belki de 40 günlük bebeğini bırakıp cepheye giden dedemin, Kafkas cephesinde esir düşerek 7 sene Sibirya’da esaret hayatı yaşamasının da rolü vardır. O, hatıralarını yazmadı; ama anlattıkları hâlâ canlıdır. Bizden önceki nesil, dedelerine pek yetişemedi. Bütün dünyada, güle oynaya harbe giden 1914’ün bu kayıp nesli, cephede veya esaret kamplarında hayatını kaybetti. Hayatta kalanlar da uğradıkları travma sebebiyle yaşayan birer ölü olarak ömrünü tamamladı.

Osmanlı esirleri bir başka

Cihan Harbi’nde Osmanlı ordusu Kafkas, Çanakkale, Irak, Mısır, Galiçya, Yemen, İran, Libya ve Suriye cephelerinde savaştı. Geniş bir sahada, sıkıntılı tabiat şartları altında mevcudu, teçhizatı, erzağı noksandı. Zâyiat da fazla oldu. Silâh altına alınan 2,6 milyon kişidir. Takriben ve tahminen, cephede veya yaralanıp hastanede yahud sâri hastalıktan ölenlerin sayısı 325 bin, yaralılar 400 bin, esir, firarî ve kayıplar ise 1.560.000 olmak üzere zâyiat 2.285.000 kişidir. Esir düşenlerin sayısı 202 bin kadardır. En çok esir 75 bin kişiyle Mustafa Kemal Paşa’nın kumanda ettiği Filistin, ardından 55 bin kişiyle Enver Paşa’nın kumanda ettiği Şark cephesinde verildi. İngilizlere 135 bin, Ruslara 65 bin, Fransızlara 2000, Romenlere 600, İtalyanlara 100 esir düştü. Bunlar seneleri esir kamplarında geçirdi. Sağ kalanlar hasret, acı ve hastalıklarla memleketlerine dönebildi. Harbin dünyaya maliyeti 8 milyondan fazla insan kaybıdır. Fransa, Almanya ve Avusturya aktif erkek nüfuslarının %10’unu; İngiltere, Rusya, Türkiye ve İtalya %5’ini kaybetti. Seferber edilen 42 milyon kişidir.

Filistin cephesinde İngilizlere esir düşen Osmanlı askerleri (1918)

Kızılhaç ve Kızılay, işbirliği hâlinde kampları ziyaret edip, raporlar hazırlamış; kamp şartlarının iyileştirilmesi için çalışmıştır. Askerler, bu sayede şikâyetlerini dile getirme fırsatı bulmuş; çoğu yerine getirilmiştir. Muamele, mütekabiliyet üzeredir. Yani Osmanlı hükümeti kendi esirlerine nasıl davranıyorsa, prensip itibariyle bunlar da Osmanlı esirlerine öyle davranmıştır. Kamp idarecileri ve Kızılhaç raporları, Osmanlı esirlerinin disiplinli, temiz, ağırbaşlı ve tahammüllü olduğunda hemfikirdir.

İngilizler, Hindistan, Burma, Mısır, Yunanistan, Basra, Bağdad, Kıbrıs, Malta ve Man Adasında; Fransızlar, Korsika ve Güney Fransa’da; Ruslar ise, Hazar’dan Sibirya’ya kadar geniş bir mıntıkada kamplar kurdu. Osmanlı esirleri arasında Rum, Ermeni ve Yahudi askerler de vardır. Müttefik ülkelerdeki Osmanlı vatandaşı siviller ve esirlerin aileleri için de ayrı kamplar kurulmuştur. Irak’ta esir alınan Osmanlı askerlerinin Hindistan’a sevki, Hind Müslümanlarında İngilizlere karşı infiali arttırmıştır.

Basra'dan Hindistan'a götürülmek üzere gemilere bindirilen Osmanlı askerleri (1917)

Yük vagonunda nakliye

Kamplara nakliye gemi iledir. Gemiye alışık olmayan askerleri yolda deniz tutmuş, kampa hasta düşmüşlerdir. Rus ve Romen kamplarına ise, askerler, pencere ve kapılarına tahta çakılmış, iki kat tahta oturaklı ve köşesinde helâ ihtiyacı için bir kova bulunan yük vagonlarında istif hâlinde götürülürdü. Bunların yarıya yakını yolda ölmüştür. Mamafih, Rus ve Romen askerlerinin cepheye nakli de farklı değildir.

Yerli halktan, esirlere yardımcı olanlar vardır. Hatta Kıbrıs’ta bir imam bu sebeple tevkif edilmiştir. İmkânsızlık, rahatlık veya anavatandaki istikrarsızlık sebebiyle kaçma teşebbüsü azdır. Yerli müslümanlar, mesela Kıbrıs’ta balıkçılar kaçanlara yardım etmiştir. Dedem, kamptan kaçarken, bir Tatar hocanın emsalsiz yardımlarını anlatırdı. Bazısını döndüğünde başka sıkıntılar beklemektedir: Kimi geride ailesini veya evini yerinde bulamamış; kimi zevcesinin kendisini öldü sanıp başkasıyla evlendiğine şahit olmuş; kimisi asker kaçağı diye tevkif edilmiştir.

Irak cephesinde İngilizlere teslim olan Osmanlı askerleri (1917)

Esirler, Mondros Mütârekesi takiben (1918) deniz yoluyla dönmeye başladı. Müttefikler, Ankara hareketi tarafından kullanılırlar endişesiyle, bir kısım esirleri göndermedi. Ankara da, İngilizlerin, Rusya’daki esirlerin Hindistan’a geçip ayaklanma başlatacağından endişelendiğini düşünerek, bunların geri dönmesi için pek teşebbüste bulunmadı. Son esirler 1922’de dönebildi. Geride birer şehitlik kaldı. Bazı esirler evlenip yerli halka karıştı. Yunanlılara zafer kazanıldıktan sonra Rusya esirleri dönmeye başladı. Yol, iç savaş sebebiyle kapalı olduğundan, kiralanan Japon gemileri ile yolculuk aylarca sürdü. Gemilerden biri Ege’de Yunanlıların eline düştü; içindeki bin kadar asker, 8,5 ay daha İtalya’da esir kampında tutuldu.

Hatıra yazma geleneği zaten bizde güçlü olmadığı için, esâret hatıraları azdır. Bazıları o acı günleri hatırlamak istememiş; bazısının çektiği sıkıntı ve yakalandığı hastalıklar sebebiyle ömrü vefa etmemiştir. Cemalettin Taşkıran’ın esir kampları hakkında derli toplu malumat veren bir eseri vardır.

Avusturya esir kampında Rus çocuk askerler (1915)

Mehter musikisi, Avrupalı bestecilere ilham kaynağı oldu. Wagner, “İşte musiki buna derler” demekten kendisini alamadı. Biz ise bu ihtişamlı müesseseyi, iki defa kapatıp, iki defa yeniden açtık.

Selçuklu Sultanı III. Alâeddin Keykubad, Osman Gâzi’ye 1289’da beylik alâmeti olarak sancak ile beraber davul ve tuğ göndermişti. Bando, hükümdarlık alâmetlerindendir. Sulh zamanında halkın maneviyatını ayakta tutmak; seferde ise askeri yüreklendirmek ve düşmanın moralini bozmak fonksiyonunu yerine getirir. Kaşgarlı Mahmud’a bakılırsa, Türkistan hükümdarları nezdinde kös, davul, zurna ve zil bulunan bir mızıka vardı. Osmanlılar zamanında mehter adı verilen mızıka takımı, sulhta saray, seferde otağ-ı hümayun (padişah çadırı) önünde nevbet vurur (konser verir); padişah da Selçuklu Sultanı’na hürmeten ayakta dinlerdi. Sultan Fatih, “İki yüz sene evvel vefat etmiş bir padişah için ayağa kalkmak lüzumsuzdur” diyerek bu âdeti kaldırdı.

İki sadrazam çıkardı

Mehterhâne, saraya bağlı bir ocak ve koğuşları da Topkapı Sarayı yanında meşkhâne denilen yerde idi. Sultan I. Ahmed, Sultanahmed’de şimdi tapu dairesi olan yeri mehtere tahsis etti. Mevcutları 150-200 efradı bulurdu. Türkler rağbet etmediği için, ekserisi yeni devşirilmiş acemî oğlanlarından veya muhtedi Rum ya da Ermenilerden olurdu. Sultan IV. Murad’ın meşhur nedimi Melek Musa Çelebi, mehter mensubu ve Ermeni muhtedisi idi. Saray müezzinleri de umumiyetle mehter içinden gelirdi.

Mehter-i Hâkânî veya hassa mehterleri denilen padişah mehterleri her ikindi namazını müteakip Bâbüsselâm, (sarayın orta kapısı) önünde nevbet vururdu, yani konser verirdi. Cuma gecesi hariç her gece yatsıdan sonra üç fasıl ve sabah vakti saraylıları namaza kaldırmak üzere üç fasıl nevbet vurmak, Sultan Fatih kanunu idi. Ayrıca bayram ve Cuma namazından sonra nevbet vurulurdu. Saray düğünleri ve doğumlarında, arefe divanlarında, elçi kabulünde, vezir ve vâli tayin merasimlerinde, kılıç alaylarında ve zafer haberi ulaştığında da nevbet vurulurdu. İstanbul’un muhtelif semtlerinde, ayrıca başka şehir kalelerinde mehter vururdu. Mehterin esas işi, seferdedir. Cenk meydanında, askerî yüreklendirmek için muazzam ordu mehteri çalınıp gülbank çekilirdi (dua edilirdi). Mehterin sedası, top ve tüfek velvelesiyle birleşince yer ve gök inlerdi.

Bir kat mehter takımı 1 tabl (davul), 1 zurna, 1 nekkâre (çiftenâre), 1 boru ve 1 zil olmak üzere beş sazdan müteşekkildir. Nekkâre, birbirine bağlı tek yüzlü küçük davullardır, kendilerine mahsus çubuklarla çalınır. Süvari sınıfında, emirleri boru yerine bununla vermek âdettir. Zil, birbirine vurularak çalınan iki büyük zilden ibarettir. Çevgân, ucuna küçük zil, çıngırak ve zincirler bağlanmış sopa şeklinde bir çalgıdır; nevbet vurulurken çevgânîler ellerinde dik tuttukları çevgânları sağa sola ve yukarı aşağı sallar ve “ala hey, ala hey” diye tempo tutarlar. Bu sazları çalanlara da Farsça çalan manasına –zen eki kullanılarak tablzen, zurnazen, nakkârezen, boruzen ve zilzen adı verilir. XVIII. asır sonunda çevgân eklenmiştir.

Mehter, 3, 7, 9 ve 12 kat olmak üzere tertiplenmiştir. Mehter-i Hakanî (Padişah mehteri) 12 katlıdır, yani her âletten 12 tane çalınır ki takriben 90 kişiliktir. Seferde iki misline çıkar. Sadrazamın 9, diğer devlet ricalininki 7 veya 3 katlıdır. Şeyhülislâmın mehteri yoktur; ancak gülbank okuyan çevgenleri vardır. Sultan Selim, Çaldıran Seferi’nde düşman ordusundaki filleri ürkütmek üzere mehtere kös ilâve etmiştir. Kös yalnız padişah mehterinde vardır. Kös vururken, efrad “Yektir Allah!” diye bağırır. Sefere giderken atlara, fillere veya develere yüklenir. Her çalgı sınıf bir bölük teşkil eder. Alemdarlar ve talebeler de ayrı birer bölüktür. Talebeler, saray akademisi olan Enderun mektebinden yetişir. Bunlar çalıcı mehter (tablü âlem mehteri, yeniçeri mehteri) diye de bilinen resmî mehter takımıdır. Esnaf mehteri denilen, sivil mehterler de vardır. Ekseri para ile tutulmuş Çingene müzisyenlerden teşekkül eder. Bunlar halk cemiyetlerinde eğlence için çalgı çalar; ama harb zamanında mehterbaşının riyasetinde sefere iştirak eder.

Onsekizinci asırda Mehter (Levni'nin minyatürü)

Nevbet vurulacağı zaman mehter yarım ay şeklini alırdı. İsmi de buradan gelir. Meh-ter, yeni ay demektir. Mehterân, bu kelimenin çokluk hâlidir. Mehterhâne ve Tablhâne tabirleri de kullanılır. Mehter takımı ayakta durur; yalnız nakkâreciler bağdaş kurup yere oturur. Peşrevler, besteler, yürük semailer çalınır, şarkı çalınmaz. Elçi Peşrevi, Hünkâr Peşrevi, At Peşrevi, Sancak Peşrevi, Kadırga Peşrevi, Ceng-i Harbî gibi havalar meşhurdur. Marş şeklinde eser o devirde yoktur. Meydana evvelâ nekkâreci gelir ve içoğlan çavuşu mehterbaşını davet eder. Nekkâre sedaları esnasında mehterbaşı gelip takımı selamladıktan sonra, önce peşrev, sonra bu makamda ağır ve hareketli havalar çalınır. Arada taksim ile başka makama geçilip bu makamda hareketli eserler seslendirildikten sonra dua edilir ve mehter çekilir.

Mehter takımının kendine mahsus yürüyüşü vardır. Şimdiki “Bir, ki, üç, sol!” temposu yerine, “Kerim Allah, Rahim Allah” diye ağır adımlarla yürür; üç adımda bir durup, yarım sağa ve sola döner. Osmanlı temkin ve vakarının bir ifadesidir. Hâkimiyet alâmeti olduğundan mehtere ve mehterbaşına ehemmiyet verilirdi. Sultan IV. Murad zamanındaki bir ordu geçit merasiminde, mimarbaşı ile mehterbaşı arasında protokol ihtilafı olmuş, padişah ehemmiyetine binaen mehterin mimarlardan önce geçmesine karar vermişti. Mehterhâne iki de sadrazam çıkarmıştır: Zurnazen Mustafa Paşa ve Daltaban Mustafa Paşa, mehterden yetişmiştir. Ekmeğin okkası 9, etinki 10 paraya satıldığı bir zamanda (XVIII. asır sonları), mehterbaşına 140, saz başlarına 60, sazcılara da 15 kuruş maaş verilirdi. (Bir kuruş, kırk paradır.) Mehter takımının kıyafeti de göz alıcıdır. Saz başları kırmızı çuha kaput ve çakşır ile sarı sahtiyan (keçi derisi) papuç, başında da beyaz tülbend sarılmış al kavuk giyer; efrad ise lacivert kaput, al çakşır, beyaz sarık sarılı yeşil kavuk ve kırmızı papuç giyerdi.

Mehter, imparatorluk devrinde ikinci kuruluşundan sonra

İşte musiki buna derler!

Budapeşte ve Viyana vasıtasıyla mehtere âşinâ olan Avrupalı bestecilerdan Mozart, Haydn, Gluck ve Beethowen, bu ilhamla Türk Marşları bestelemişlerdir. Wagner, mehter konserini dinledikten sonra heyecandan kendisini tutamayarak “İşte musiki buna derler” demiştir. Cumhuriyet devrinde dünyanın pek çok şehrinde verilen konserler fevkalade alaka çekmiş; gazeteler “Osmanlı Avrupa’yı fethetti” diye başlık atmışlardır.

1826’da Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılması üzerine, bu ocağa duyulan nefret sebebiyle mehter de kaldırılarak yerine Avrupaî usulde Mızıka-i Hümâyun (askerî bando) kuruldu. 1911’de Ahmed Muhtar Paşa ve Celal Esad (Arseven) himmetiyle mehter Askerî Müze bünyesinde ihya edildi. Hatta Muhtar Paşa, “Gafil ne bilir” diye başlayan marşı besteledi. Takımın elbiseleri, Ârif Paşa’nın Osmanlı resmî kıyafetlerini anlatan kitabındaki resimlere göre tertiplendi ki bu kıyafetler XVIII. asra aittir. Yunan Harbi sırasında Bozüyük ve Maraş’da mahallî mehter takımları kuruldu ise de, ömrü kısa oldu.

Bursa Mehter Takımı, New York sokaklarında

Mehter, Cumhuriyetin ilanını müteakip, Milli Müdafaa Vekili Bakanı Zekai Bey tarafından Osmanlı’yı hatırlattığı için tekrar lağvedildi. 1952’de Reisicumhur Celal Bayar, kralın cenazesine iştirak için gittiği Londra’da İskoç tarihî bandosuna hayran kaldı. Genelkurmay Başkanı Nuri Yamut’a “Bizde de böyle bir şey kurulamaz mı?” dedi. Bunun üzerine dönüşte Nuri Yamut’un vazifelendirdiği tarihçi İbrahim Hakkı Konyalı mehterin ihyasını teklif etti. Bu teklif kabul gördü. İstanbul Harbiye’deki Askerî Müze’de orduya bağlı olarak yeniden kuruldu. Mehterbaşılığa getirilen Cemal Cümbüş, “Tarihi çevir nal sesi kısrak sesi bunlar” marşını bestelemekle işe başladı. Mehter, Pazartesi, Salı hariç haftanın her günü nevbet vurmakta; merasimlere iştirak etmektedir. Son zamanlarda başka resmî ve sivil mehter takımları kurulmuştur.

Aman Osmanlı geçmesin!

Mehter tekrar kurulduğu zaman, 1826’dan önceki parçaların çoğunun notası bulunamadı. Zamanın icabınca yeni marşlar bestelendi. Bugün çalınanların ekserisi bunlardır. Hücum Marşı, Amed Nesim-i Subh-Dem gibi parçalar eskidir. Sonradan eski bazı eserlere ulaşıldı. Ayrıca Mızıka-ı Hümayun için bestelenen marşlar da şimdi mehter repertuarındadır. Cumhuriyetten sonra eski marşlardaki bazı ifadeler değiştirildi. Askerlerin Hazır Silah diye başlayan Devlet Marşı’ndaki “Sultan Aziz” kelimesi, “Türk milleti”; Ordumuz Etti Yemin diye başlayan Ordu Marşı’ndaki “Osmanlı” kelimesi, “Şanlı Türk”; Sivastopol Önünde’deki “Arab Binbaşı” terkibi, “Yaman Binbaşı”; Artar Cihadla Şanımız marşındaki “Osmanlıyız” kelimesi, “Pek Şanlıyız”; İzzeddin Hümâî Bey’in meşhur “Kafkasya Dağlarında Çiçekler Açar” mısraı; “İzmir’in Dağlarında Çiçekler Açar”; “Yaşa Ey Şanlı Ordu Binler Yaşa” mısraı da “Yaşa Mustafa Kemal Paşa Yaşa” şeklinde değiştirildi. Umarız artık bütün bu mehter marşları, orijinal güftesine uygun olarak icra edilir.

Mehteran, Kızıl Ordu Korosu ile beraber konser verirken (Kremlin 2008)

İlâhiyat fakültelerinde felsefe dersinin varlığı münakaşa ediledursun, İslâm dünyasının geri kalmasını, felsefeye yüz vermeyişine bağlayanlar ciddi bir yanılgı içindedir.

İnsanoğlu her zaman yaradılışın sırrını merak etmiş; kâinatı anlamaya çalışmıştır. Peygamberler ve semavî dinler, buna ilahî bir izah getirmiş, Peygamber görmeyen, mukaddes kitaptan haberi olmayanlar ise bu işi akıllarıyla çözmeye çalışmıştır. Bundan da felsefe doğmuştur. Yunanca filo+sofya, bilgiye duyulan aşk demektir. Felsefe, bunun Arapçasıdır. Ayasofya da mukaddes hikmet demektir ve hikmeti takdis eden bir kelimedir.

Felsefeye kim muhtaç?

İsa aleyhisselâm dünyada az kaldığı için Hristiyanlığın mukaddes metinlerinde bu işi çözecek ipucu azdı. Bu sebeple coğrafî yakınlık itibariyle Yunan felsefesinden medet umuldu. Böylece Eflatun’un üç uknum fikri Hristiyanlığa girdi. Eflâtun (Platon), Sokrates’in talebesidir. Sokrates, bir yaratıcı fikrine aklıyla ulaşmış; ancak kâinatın başı ve sonu hakkında net bir bilgiye erişememişti. Eflâtun felsefesi, her şeyi üçe böler. Meselâ edep, üç his kuvvetine dayanır: Ahlâk, akıl ve tabiat. Tabiat da, bitki, hayvan ve insan olarak üçe ayrılır. Şu halde felsefeyle bu temas, Hristiyanlığa pek de hayır getirmedi. Tevhid ile bağdaşmayacak şekilde teslis (baba-oğul-mukaddes ruh) inancına yol açtı ve asırlarca sürecek ihtilaflara zemin hazırladı.

Müslümanlar bu bakımdan daha şanslıydı. Gerek Kur’an-ı kerimde, gerekse Hazret-i Peygamber’in sözlerinde, varlığının sırrını aydınlatmaya matuf ipuçları fazlaydı. İslâm bilginleri, hikmet adı verilen bu naklî delilleri esas alarak, aklî delilleri de kullanıp manevî tabiat anlayışı meydana getirdiler. İmam Gazalî gibi İslâm bilginleri, Yunan felsefecilerini reddederken, bunların imansız olduğunu değil, fikirlerinin bugün için iman sayılmayacağını söylediler. Felsefeyi reddetmediler; ama semâvî dinden haberi olanların, kâinatın sırrını akıl ile değil, öncelikle nakil ile anlamaya çalışması gerektiğini bildirdiler. Yaratılmış olan aklın, yaratıcıyı hakkıyla kavramasının mümkün olmadığını söylediler. Felsefe ile kâinatın sırları anlaşılır; dinin emirlerinin hikmetleri anlaşılır; ama inanç esasları ve dinin hükümleri anlaşılamaz dediler. İbni Sina ve Farabî gibi bazıları, rivayet doğru ise, zekâları sebebiyle dinin hükümlerini akıl ile anlamaya çalışmışlar; âleme kadim demişler ve ulemâ tarafından bazı fikirleri dine aykırı bulunmuştur.

İslâm medreselerinde, hikmet-i tabiiyye (tabiat felsefesi) adıyla fizik, kimya, biyoloji ve astronomi okutulduğu gibi; matematik de mantığın temeli olarak okutulurdu. Ayrıca kelâm ve fıkıh ilmi çerçevesinde hikmet-i şer’iyye adıyla da dinî emir ve yasakların sebepleri üzerinde durulurdu. Buna Batı’da “İslâm felsefesi” deniyorsa da, doğru bir tabir değildir. Zira Müslümanlıkta hikmet, sebebin üzerinde tutulamaz. Yani bir hüküm, öncelikle ilahi emir olduğu için yapılır; güzel veya çirkin olduğu için değil. Mesela seferde namazları kısaltmanın hikmeti, meşakkattir; ama meşakkat olmasa da seferde namaz kısaltılır. Güneşin döndüğünü bilmiyor olmak, bir bilginin ilmî ehliyetine halel vermez. Zira ilim devamlı bir tekâmül içindedir. Mühim olan, bir ilim adamında aranan, kendi çalışma disiplini içindeki usul prensiplerine riayet etmektir.

Felsefe, ilahi hükümlerin konuluş sebeplerini anlamada insana yardımcı olur. Şarklılar buna tefekkür demeyi tercih etmişlerdir. Din, insanlara tefekkürü tavsiye eder. Avrupa’nın aksine, İslâm dünyasında felsefeye ihtiyaç hissedilmemiştir. Son asırlarda sosyal ve ekonomik sebeplerle insanların ilimden yüz çevirmesi, hele usul-i fıkh denilen zorlu disiplinlere rağbet etmemesi bir gerçektir. Buna lisan inkılâbının tahribatını da eklemek lâzımdır. Günümüz dünyasının en büyük ihtiyacı, meselelere derinlemesine nüfuz edecek mütefekkir veya Avrupa tabiriyle filozoflardır. Mevcut mirasımız devam edegelseydi, ülkemiz hem hukuk hem de felsefe sahasında belki parmakla gösterilen ve dünyaya ışık tutan bir mevkide olacaktı. Çünki, hukuk ve felsefe güçlü bir geleneğe dayanmaksızın, gelişemez. Liseyi bitirip test imtihanlarında muvaffakiyet kazanarak üniversite sıralarına gelen talebelere yalnız felsefe değil, mantık, sosyoloji, psikoloji dediğinizde, hiçbir işitmemiş gibi yüzünüze bakmaktadırlar. İlahiyat fakültelerinde felsefeden evvel, dinî ilimlerin daha ciddi tedrisatı icab etmektedir. İlahiyat mezunlarından, Arapçaya hiç vâkıf olmayanlara, basit bir fıkhî meseleye cevap veremeyenlere, ama hâline bakmayıp dinî ıslahatçı rolüne soyunanlara sıkça rastlanmaktadır.

İlâhiyat mı, Teoloji mi?

Medrese yanında modern tarzda İlâhiyat Fakültesi, 1900 senesinde Dârülfünûn’a (İstanbul Üniversitesi) bağlı olarak kuruldu. 4 yıllık bu fakültede tefsir, hadîs, hadîs usulü, fıkıh, fıkıh usulü, kelâm, İslâm tarihi okutulurdu. 1913’te ahlâk, tasav­vuf, dinler tarihi, Arap edebiyatı ve felsefe de ilâve edildi. 1924’te medreseler, 9 sene sonra da İlahiyat Fakültesi kapatıldı. Yerine talebesi olmayan İslâm Tetkikleri Enstitüsü kuruldu. Böylece ahalisinin % 95’i müslüman olan bir ülkede, İslâm dini tedrisatı ortadan kaldırılmış oluyordu.

Demokrasiye geçildikten sonra İnönü, dindarların Demokrat Parti’ye rağbet etmesini önlemek maksadıyla devlet eliyle dinî tedrisata izin verdi. İmam-Hatib Mektebi yanında, 1949’da Ankara’da bir İlahiyat Fakültesi kuruldu. Hoca kadrosuna, eski ulemadan ziyade, dinî ve ilmî ciheti zayıf, fakat inkılâba sadakati müseccel kimseler getirildi. Kur'an-ı kerim ve İslâm dini esasları, tefsir, ha­dîs, İslâm hukuku, kelâm ve mezhepler tarihi, tasavvuf tarihi, felsefe-mantık, İslâm felsefesi, dinler tarihi, İslâm tarihi, din psikolojisi, din sosyolojisi, İslâm sa­natları tarihi, Arapça, Farsça, klasik dinî Türkçe metinler, paleografi, pedagoji gibi bir ilahiyat fakültesi için elzem dersler konuldu. Tek Parti Hükümeti’nin arzusu da muhtemelen felsefe yardımıyla, dinî gelenek ve prensiplerin, yeniden dizaynı idi.

Demokrat Parti zamanında (1959), daha gelenekçi bir görüntü veren İstanbul Yüksek İslâm Enstitüsü kuruldu. Zamanla bunların sayısı arttı. 1980 ihtilâlinden sonra hepsi ilâhiyat fakültesine dönüştürüldü; 1971’de kurulan ve istikbal va’deden Erzurum İslâmî İlimler Fakültesi de kapatıldı. Şu anda bile Türkiye’de münhasıran İslâm dininin öğretildiği müstakil ve muhtar (otonom) maarif müesseseleri bulunmamaktadır. İmam-Hatibler teknik mektep olarak görülmekte; ilahiyatlar ise, üniversel teoloji tahsili vermektedir. İlahiyatlar, teoloji fakültesi hüviyetiyle var olmalı, bunun yanında Avrupa’nın ileri demokrasilerinde olduğu gibi, tamamen devletten müstakil dinî tahsil müesseseleri bulunmalıdır. Bunları dinî cemaatler kurup yürütebilir. Ama buna da resmî ideoloji ne der, bilinmez.

Eskiden taşradan İstanbul’a gelip de, ayaklı siyah örtülü seyyar fotoğrafçılara arkasında “İstanbul Hatırası” yazan bir hatıra fotoğrafı çektirmeyen yok gibiydi.

Siyah örtülü ayaklı fotoğraf makineleri, sadece vesikalar fotoğraflar çekmekle kalmadı. Arkası manzaralı, desenli veya “İstanbul Hatırası” yazan hususi resimler de çekildi. Muayyen vesilelerle giyinip süslenip fotoğraf stüdyolarına giderek “resim çıkartmak” âdet oldu. Yeni evliler, çocukları ile beraber aileler, birbirini çok seven arkadaşlar hep beraber resim çektirirdi. İşi bilenler kameraya bakmaz, gözlerini ufka dikerek hem artistik bir fotoğraf verir, hem de bu işin ehli olduğunu anlatmak isterdi.

Ciddiyete davet

Fotoğraf çektirirken gülmek asla caiz değildir. Hatta Sultan Hamid’in fotoğrafını çeken Bogos Tarkulyan cesaret edip “Padişahım, biraz tebessüm buyurmaz mısınız?” dediğinde, “Hayır, bilakis ciddi bulunmak elzemdir” cevabını almıştı. Demek ki şimdi bazı devletlerin pasaport ve vizede gülmeyen fotoğraf istemeleri boşuna değildir. İnsan güldüğü zaman, karakterini gizliyor olsa gerek. Rahmetli dedem bir kitapta Bağdadlı İsmail Paşa’nın namazda gibi ellerini bağlayıp, başını da hafifçe öne eğdiği resmini pek beğenerek, “İşte eskiler böyle edepliydi” demişti.

Birinci Cihan Harbi’ni müteakip sokak fotoğrafçıları ortaya çıktı. Bunlara alaminut, dakikalık, şipşak gibi isimler verilirdi. Ekseriya resmi dairelerin yakınında bulunurdu. Makinenin körüklü denen kısmı Avrupa’dan gelir; kutu kısmı İstanbul’da yapılırdı. Kutuların içindeki iki küvet, karanlık oda yerini utar, burada resmin banyosu yapılırdı. Halkın Arap dediği negatif antigraf üzerine konur, tekrar fotoğraf çekilir, kâğıda aksettirilirdi. Halk fotoğrafta yüzünün kabak gibi aydınlık olmasını isterdi. Yüzün gölgeli olmasını fotoğrafçının hatası sayılır, resim geri verilirdi. Sokak fotoğrafçılarının, büyük boyda siyah zemin üzerine işlenmiş hayali resimlerden dekoru vardı. Sütunlar, üzerinde saksılar, çiçekler, çardaklar, sütunlar, fıskiyeli havuzlar, kuşlar, manzaralar, köşkler, ayyıldızlar, bayraklar bulunurdu. İstanbul Hatırası yazan siyah perdelerde Galata Köprüsü, Kız Kulesi, câmiler, köşkler, saraylar yer alır; bunlar nakış ile süslenirdi. İstanbul’a gelip de bundan çektirmeyen yok gibiydi. Başka bir fon bezi üzerinde Askerlik Hatırası yazar; askerlerin elinde tüfek, omuzda fişeklik olurdu. Bunlar memlekete hatıra olarak gönderilirdi.

Bohçacının tavsiyesi

Fotoğrafhaneler ise atölye şeklindedir. Tablolardan alınma fon resimleri vardır. Gardrop bile vardır. Boyunbağsız gelenlere boyunbağı takılır; kalıplı fes uydurulur. Taraksız ve aynasız fotoğrafhane olmaz. Cilt cilt kitaplar, hokkalar, kalemler, hatta bazen zeybek elbiseleri demirbaş hükmündedir. Fotoğrafçı her şeye karışır. Çatık kaşları düzeltir, gülmesi gerekeni güldürür. Dağınık bıyıkları burdurur. Elini, kolunu, ayağını düzeltir; her şeyi çeki düzen verir. Böylece insandan çok robota benzeyen bir fotoğraf elde edilir. Gerçi Şair Eşref’in şu beyti meşhurdur: Aslına uymazsa tasvirin n’ola/Giydiğin gömlek emanet, fes elin!

Resim çektiren, masa başında eli şakağında ise, sevdiğini düşünüyor demektir. Bu resim sevgiliye mesaj olarak gönderilir. Fotoğraf aldıracak genç kendisini okumuş göstermek isterse, masa önünde kitap okur gibi poz verir. Babıâli kâtipleri hokka-kalem önünde durur, yazı yazar gibi yapar. Okumuşluk o zaman meziyet olduğundan, bu resme bakan kızlar mest olur; talip kabul edilir. Hatta izdivaca aracılık eden bohçacı kadınlar, damada böyle resim çektirmesini hatırlatır. O zamanlar evlilikler de fotoğraf alışverişi ile cereyan eder. Damadın bilmem hangi meşhur stüdyoda alınmış fotoğrafisi kıza gösterilir; kız daha ağzını açmadan evdeki hanımların hepsi bir fikir beyan eder; kimi ellerini beğenmez, kimi içten pazarlıklı bulur, kimi buğulu gözlerine, kaytan bıyıklarına bayılır, fotoğraf günlerce elden ele dolaşır. Bu zaman zarfında “hâsıl olan kanaat muvacehesinde” damat ya davet, ya reddolunur.

Kerem misâli…

Çok fazla resim aldırmak da hafiflik olarak değerlendirilir. Çektirilen fotoğraflardan lüzumu kadar yaptırılır, eşe dosta imzalanarak ithaf edilir. Mektup içinde gönderilen bu portre fotoğrafları, haberleşme ve nakliyenin zayıf olduğu zamanlarda insanlar arasında muhabbeti temine yarar. Fotoğraflara imza ve tarih koymadan evvel dokunaklı bir beyit yazmak âdettir: “Gûşe-i nisyâna atma sakla solgun resmimi/Buna baktıkta hatırla nâçizâne ismimi” veya “Hâk-i firkat ferâmuş ettirirse cismimi/Hâtıra olmak üzre takdim ettim resmimi” yahud “Âtide yâda vesile olur ümidiyle bu gölgemi sevgili felancaya takdim ediyorum.” Eğer âşıkane bir vaziyet varsa, yazılar da değişir: “Şu zavallı hayalim iltifatınıza nâil olursa, hayatımın en unutulmaz saadeti olacaktır” veya “Çocuklukta, mahallede oyun oynarken başlayan aşkımızın bir nişânesi olmak üzere bu mahzun hayalimi takdime cesaret ediyorum” yazılır. Altına da yine birkaç kelime eklenir: “Kerem misali yanan zavallı Mecdi.” Taraflar birbirini tanıyorsa imzasız resim gönderilir, altına da “Gönülde var iken muhabbet/İmza koymaya ne hacet” yazılır. Avamca bir başka kıta şöyledir: “Topraktaki izler/Dallardaki filizler/Size bakan bu gözler/Daima sizi özler”.

Bazı resimlerde fotoğraf oyunu ile dumanlar arasında sevgilinin hayali, altta da âşıkın resmi konur. Bazısının sigara dumanının içinde arkadaşının resmi yer alır. Bazısında birbirine bağlı iki halka içinde sevenler resmedilir. Resim mektuba konmadan evvel bir köşesine “Ah minelaşk!” (Aşkın elinden çektiğim nedir?) veya “el-aman”, “el-firak” gibi ahlar, oflar yazılır; bir de kalbe saplanmış ok çizilirdi. Tabii âşıklığın ayıp sayıldığı o devirde bunlar gizli kapaklı yapılır.

Bu devirde kadınların fotoğrafını çeken kadın fotoğrafçılar da vardır. Bunlara gidenler kendilerine diledikleri biçimi verirler. Kimisi saçlarını dağıtır, peri kızı olur. Kimi bahriyeli, kimi kantocu kostümü giyer. Çiçekler tüller arasında resim çektirir. Buraya giden kızların hepsi de hafifmeşrep değildir. İyi aile kızları da vardır. Fakat bu resimler hiçbir zaman fotoğrafhane camekânında ve albümlerinde teşhir edilmez.

Hükümet, el-pençe duran ilim adamı istemiyor. İyi ama tarihî hâdiselere bakılacak olursa, bu pek de kolay gözükmüyor. Hele 1933 Üniversite Reformu düşünülürse…

İstanbul Üniversitesi’nin eskiden Harbiye Nezâreti’ne ait olan ve tuğrası hoyratça sökülmüş tarihî kapısı üzerinde 1453 tarihi yazıyor. Ama bu doğru değil. İstanbul Üniversitesi 1933 senesinde kuruldu. 1453, Sultan Fatih’in Ayasofya Medresesi’ni kurduğu tarihtir. Bu medrese 1924’te diğerleriyle beraber kapatıldı. 1934’de çirkin görünüyor gerekçesiyle yıkıldı. Avrupa’da Bologna gibi 1088’den beri faaliyette olan köklü üniversiteler varken; üstelik bunlar akademik derecelendirmede, kıyafet, isim ve mimarîde Endülüs’ü numune almışken; memleketimizdeki emsallerinin inkılâp uğruna yok edilmiş olması üzücüdür. Binaların kapısına bazı uyanık esnafın yaptığı gibi eski bir tarih yazmakla olmuyor. Adama hangi geleneğinizi muhafaza ettiniz diye sorarlar. Orta ve Yeniçağ’da Avrupa’daki üniversitelere, krallar bile doğrudan müdahale etmeyi göze alamazdı.

Ayasofya Medresesi

Mimlenen üniversite

İlk modern üniversite, cumhuriyet idaresi tarafından kurulmuş değildir. İstanbul Üniversitesi’nin kökü, Sultan II. Mahmud zamanına kadar ulaşır. Osmanlılarda önceleri yüksek tahsil medreselerde yapılırken, Tanzimat’tan sonra Avrupa’dakine benzer bir maarif sistemi kabul edildi. Islahatın icap ettirdiği elemanları yetiştirmek üzere tıbbiye, baytar, mühendislik, hukuk, mülkiye gibi yüksek mektepler kuruldu. Bunların bağlandığı Dârülfünûn, yani “fenler evi”, Avrupa’daki benzerleri gibi bir üniversite idi. Bünyesinde dünya çapında hocaların ders verdiği Edebiyat, Fen, İlahiyat, Tıp (Eczacılık ve Dişçilik) gibi fakülteler vardı. 1900’de son hâlini almıştır. İstanbul Tıp Fakültesi’nin dünyada bir eşi Viyana’da idi. Dârülfünûn mezunları, beynelmilel itibara sahipti.

Dârülfünûn, muhtariyeti (otonomiyi, özerkliği) haizdi. Bu ise, Cumhuriyetten sonra idareyi ele alan Tek Parti hükümetini rahatsız ediyordu. Cumhuriyet ilan edildiğinde, “siyasî cereyanlardan uzak durmak gerekçesiyle” tebrik telgrafı çekmemesi ve 1928 Harf İnkılâbı’na sıcak bakmaması sebebiyle Dârülfünûn mimlenmişti. 1932 senesinde tertiplenen Tarih Kongresi’nde, Gazi’nin ortaya attığı ve dünya dillerinin tümünün Türkçe’den geldiğine dair Güneş-Dil Teorisi’ne, Dârülfünûn’dan iki tanınmış edebiyat ve tarih profesörü Mehmed Ali Ayni ile Zeki Velidi Togan açıkça karşı çıkmak gafletinde bulundu. Diğer hocalar da ima yoluyla muhalefet ettiler. Bu, bardağı taşıran son damla oldu. Dârülfünûn’un ölüm fermanı o gün imzalandı.

Bayezid Meydanı'ndaki Dârülfünun-i Osmanî Binası (1909)

İmdada yetişen Hitler

Maarif vekilliğine tayin olunan eski İstiklâl Mahkemesi hâkimi Reşit Galip, “objektif ve isabetli karar” vereceğini düşünerek, İsviçre’den Türkçe bilmeyen ve Türkiye’de hiç bulunmamış maarifçi Alfred Malche’yi getirtti. Onun hazırladığı 66 sayfalık bir rapor istikametinde, inkılaplar karşısında “tarafsız kalmakla” suçlanan Darülfünun, 1933 Temmuz ayında çıkarılan 2252 sayılı kanun ile kapatıldı. Yerine İstanbul'da Maarif Vekâletine bağlı, otonomisi olmayan yeni bir üniversite kurulması kararlaştırıldı. İlahiyat Fakültesi kapatıldı. Dârülfünun’un 155 hocasından 96’sının işine son verildi. İmdada ülkesindeki Yahudileri tazyik edip kaçırtan Hitler yetişti. Zürih’te kurulan “Yurt Dışındaki Alman Bilim Adamları Yardım Cemiyeti” reisi Schwarz, Ankara’ya geldi. Onun teşebbüsüyle bu hocalardan 34 tanesi İstanbul’a getirildi. İktisatçı Röpke, Rüstow, Kessler, Neumark; kimyacı Arndt, Haurowitz, Alsleben; tıpçı Schwartz, Nissen, Eckstein; müzikolog Hindemith, Ebert, Zuckmayer; hukukçu Hirsh, Hönig; mimar Reuter bunların en meşhurlarıdır. Yetmeyince, inkılâba sadakati ile tanınan lise mezunları bir gecede profesör yapılarak kadroya alındı. Hocaları tayin ve azil salahiyeti, hükümete verildi. Müderris, muallim, muid, emin yerine, profesör, doçent, asistan, rektör tabirleri kondu. Alman hocalar, mevcut sahalarda varlık gösterdiği gibi; bazıları müzik, tiyatro, mimari gibi modern sahalarda yeni rejimin beklentilerine hizmet sundular. Böylece Türkiye’de küçük bir Almanya kurdular. Aralarında sosyalistler de vardı, liberaller de. Hepsine yeni bir hayat kuracakları için Türk hocalara verilenlerden üç ile on misli arasında maaş verildi. Bu profesörlerin de kıymeti bilinmedi; İkinci Cihan Harbi’nden sonra birer ikişer ilme ve ilim adamına kıymet veren Amerika; İngiltere gibi memleketlere göçtüler.

Tıp fakültesinde vazifeye başlayan Philipp Schwartz, “Benden evvel bu kürsüde kim vardı?” diye sorduğunda, “Hamdi Suad” cevabını alınca, “Eyvah, ben Hamdi Suad’ın yerine mi geldim? Onun yeri doldurulmaz” demiştir. Hamdi Suad, dünya çapında buluşları olan bir patolog idi. Aslen İttihatçı olduğu halde, Osmanlı tarihini sevdirmekle suçlanan Ahmed Refik Altınay da atılanlar arasında idi. İsmayıl Hakkı Baltacıoğlu, Babanzade Ahmet Naim, Şekip Tunç gibi büyük felsefeciler, gelenekçi bulunarak tasfiye edilirken; yerlerine pozitivist Hans Reichenbach getirildi. Her devrin adamı olmakla tanınan, 1928’den önce harf inkılâbı aleyhine, hemen ardından da lehine yazı yazan Köprülü Fuad Bey, sadakatinin karşılığını aldı; tasfiyeden kurtuldu. Atılan hocalar, rejim aleyhtarı sayıldığı için çok büyük sıkıntıya düştü. Muallimlik bulabilenler şanslı idi. Hamdi Suad, üzüntüden verem olup vefat etti. Üniversitede hatırası için merasim yapılması istenince, telaşlanan rektör kapıları bile kapattırdı. Kimyacı Cevad Mazhar intihar etti. İstanbul Üniversitesi ise sıradan bir üçüncü dünya mektebi seviyesine düştü. Yıllarca doktora yaptıracak hoca bulunamadı. Zamanın hükümeti, “ilim yerine idealistliği ön planda tuttuk” diye kendini müdafaa etti. Türkiye’de üniversitenin misyonunu bu söz izaha kâfidir. En kötüsü, imparatorluk zamanında bile benzeri görülmemiş şekilde, iktidara el-pençe divan duran/durmaya mecbur olan hoca prototipi meydana getirdi. Bu bakımdan 1933 reformu, kendisinden bekleneni yerine getirmeye muvaffak oldu.

Üniversiteden atılan hocalara dair Cemal Nadir'in iki karikatürü. Sağda Hamdi Suad.

Girit en geç fethedilen vatan toprağıdır. Elden çıkışı da sancılı olmuştur.

Giritliler Rumca konuşur; ama şiveleri diğer Rumların anlamayacağı kadar farklıdır.

Yurt dışında yaşayan insanların millî hassasiyetlerinin daha fazla olduğu malumdur. Geçenlerde okuduğum bir kitapta bunu teyid eden bir hatıraya tesadüf ettim. Andreas Nenedakis, Büyükbaşlar 1922 adlı eserinde çocukluğunun Girit’ini anlatıyor. Bu kitapta belki basit ama hisli bir pasaj var. Okuyucularla paylaşmak istedim:

Hanya'da cumbalı bir Osmanlı evi

Başlar eğik, gözler nemli

“Babam 1912 tarihinde Osmanlıların mağlubiyetiyle biten Balkan Harbi’nde bulunmuştu. Memleketine dönerken, eline geçirdiği bir Osmanlı bayrağını da getirip dükkânına asmıştı. Türkler, dükkânın önünden başları eğik, temennâ ederek sessizce geçerlerdi. Bayrağın bir zayıflık emâresi olarak bir ganimet gibi çarşıda asılışı onları utanca boğdu. Her yerde bu konuşuluyordu. İmamlar şikâyet etti, müftü vâliye çıktı. Sonunda bir Türk dostunun ricâsı üzerine babam bayrağı indirmeye râzı oldu.

Küçük Asya macerası yılları idi (1921). Ali adında bir mektep arkadaşım bayrağı görmek istedi. Annemden izin aldım. İki ablası ile geldiler. Annem bir bohça açıp bayrağı gösterdi. Ali ile kızlar diz çöktüler, ellerini bağırlarına koyarak gözlerini hürmetle bayrağa diktiler. Şaşırmıştım, niye böyle davrandıklarını anlayamıyordum. Kızlar kırmızı kumaşı okşuyor, ay yıldızı öpüyorlardı. Çok duygulanmış olduklarını görüyordum. Gözlerinden yaşlar akıyordu. Annem sonra bayrağı kaldırdı.

Bir gün Ali, arkadaşlarının da bayrağı görmek istediklerini söyledi. Davet ettim. O gün gördüklerimi hiç unutmadım. Bütün çocuklar diz çöktüler. Sonra yüzlerini yere sürerek bayrağın ay yıldızını öpüyorlardı. Bunu birkaç defa tekrarladıktan sonra sessizce evden ayrıldılar. Türk çocukları o günden sonra bana karşı çok değiştiler. Bana onlardan biriymiş gibi davranmaya başladılar.”

Girit'le alakalı eski bir kartpostal

Son fethedilen toprak

Girit, en son ele geçen vatan toprağıdır. Üstelik Rumlardan değil, Venediklilerden alınmıştır. Osmanlıların Akdeniz’deki emniyet ve asayişini tehdit eden ada, Sultan İbrahim zamanında kuşatıldı. Ada fethi zordur. Kuşatma senelerce sürdü. Çok zâyiat verildi. Ama neticede ada tamamen fethedildi. Girit, hep imtiyazlı şekilde idare olundu. Tımar sistemi burada tatbik olunmadı. Ada halkı pek çok vergiden muaftı. Geri kalan vergiler adanın ihtiyaçlarına harcanır; merkeze fazla bir şey alınmazdı.

Girit'te Venediklilerden kalma sahil kalelerinden biri

Yunanistan istiklâlini elde edince, Girit’i ilhak etmek için çok uğraştı. Adaya ajanlar gönderdi. Gençleri artık çökmeye yüz tutmuş olan Osmanlı hâkimiyetine karşı çete faaliyeti göstermek üzere yetiştirdi. Yunan isyanı üzerine bir ara Mısır Vâlisi Mehmed Ali Paşa’nın idaresine verildi. 1867’de nüfusunun dörtte üçü Hıristiyan olan Girit’te Rusya tahrikli bir isyan çıktı. Girit ve Sisam daha önce Yunan İsyanı’na da katılmıştı. Bu isyan neticesinde Yunanistan istiklâlini kazanmış; Sisam’a da muhtariyet (otonomi) verilmişti. Bu defa emel, Girit’in Yunanistan’a bağlanmasıydı. Girit isyanı uzun uğraşmalardan sonra bastırıldı. Ancak Bâbıâli’nin bu sert cevabı, ters tepti. Adadaki milliyetçilik cereyanını güçlendirdi. Üstelik Avrupa devletlerinin müdahalesine zemin teşkil etti. Bâbıâli kalıcı bir çözüm için Sadrazam Âli Paşa’yı fevkalâde memuriyetle adaya gönderdi. 1868 fermanı Girit’e imtiyaz tanıyan bir nevi anayasa hüviyetindeydi. Böylece Girit, neredeyse yarı müstakil oldu. Vâlinin, biri Müslüman ve diğeri Hıristiyan olmak üzere iki yardımcısı olacaktı. Mutasarrıf ve kaymakamlar yerli halkın ekseriyetinin dininden tayin edilecekti. Adanın her türlü işlerine yılda bir toplanan meclis-i umumî karar verecek; bu işlerin tatbikinde Bâbıâli’nin tasvibi aranacak; Girit’ten toplanan vergiler, eskiden olduğu gibi Bâbıâli’ye ödenecekti. Yazışmalar iki lisanda yapılacaktı. Âli Paşa, bu reformlarıyla Girit’in bir mânâda Osmanlı ülkesinden ayrılmasına sebep olmakla suçlandı. Hatta amansız muhaliflerinden meşhur şair Ziya Paşa buna dair şu meşhur beyti söyledi:

“Kapıcızâde ile Köprülü’nün farkı budur:

Birisi aldı Girit’i, birisi verdi bugün!”.

Burada Girit Fâtihi sayılan Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa’ya ve Âli Paşa’nın babasının Mısır Çarşısı’nda kapıcılık yapmasına işaret vardır.

Giritli Rum kadınları (1900)

Eriyen nüfus

Sakız, Kıbrıs, Girit gibi Rumların da yaşadığı Osmanlı kasaba ve köylerinde sulh mahkemesi ve belediye meclisi vazifesi yapmak üzere Müslüman ve Hıristiyanlar için ayrı birer ihtiyar meclisi bulunur. Buna dimoyrondiya denir. Şehirlerdekiler her cemaatin vakıf ve yetim mallarına da bakar. Girit kaybedildikten sonra, burada yaşayan Müslümanlar dimoyrandiya sistemine benzer Cemaat-i İslâmiyeler kurmak suretiyle teşkilatlanmıştır.

Adada emlâk ve temettuat (gelir) vergisi tahsil edilmezdi. Yalnızca aşar, müskirat, tuz, tütün ve gümrük resmi öderdi. Girit halkı fiilî ve bedelî askerlikten de muaftı. 1878 tarihli Halepa Mukavelesi ile adanın iktisadî muhtariyeti nihaî noktaya gelmiş; aşar vâridatı tamamen ada bütçesine terk edilmiştir. Halepa Mukavelesi adanın idaresinde yeni bir safha başlatmış; ada meclisindeki Müslüman âzâların sayısı azalan nüfus nisbetinde düşürülmüştü. 1889 tarihli fermanla bu muhtariyet biraz tahdid edilerek, nüfus sayımının âdil yapılmadığı gerekçesiyle Girit Meclisi fesholundu. Örfî idare mânâsına gelen bu ferman meseleyi çözmek şöyle dursun, Girit Buhranı’na yol açarak adanın kaybına giden safahatı başlattı.

Hanya'da bir Osmanlı sokağı ve minare

Bu sıkıntılar sebebiyle adanın Müslüman nüfusu her geçen yıl eridi. 1896’da adalı Rumların başlattığı isyan ve kargaşa bahanesiyle Yunanistan adayı işgale kalkıştı. Buna mukabil Düvel-i Muazzama (İngiltere, Fransa, Avusturya, Almanya, İtalya, Rusya gibi büyük devletler) adaya asker çıkararak ilhakı önledi ise de Girit’te Osmanlı idaresi fiilen tahdid edildi ve adanın muhtariyeti genişletilmiş oldu. Almanya ve Avusturya buna karşı çıktı ama tesiri olmadı. Anavatandaki halk, hâdiseye büyük reaksiyon gösterdi. “Girit bizim canımız, feda olsun kanımız” marşı dillerden düşmez oldu.

Ertesi sene Yunanistan ile harbe tutuşuldu. Harb kazanıldı; fakat adayı elde tutmaya yetmedi. Düvel-i Muazzama adanın yeni statüsünü ilân etti. Buna göre ada, Osmanlı hâkimiyetinde bîtaraf ve muhtar bir vilâyet olarak beş sene için Düvel-i Muazzama’nın muvafakatiyle Bâbıâli’nin tayin edeceği bir vâli tarafından idare olunacak; İstanbul’a senelik maktu vergi ödenecek; Osmanlı askeri peyderpey adadan çekilecekti. Böylece Girit meselesi, Osmanlı Devleti aleyhine ve tuhaf bir şekilde mağlup Yunanistan lehine çözülmüş oldu. Adaya padişahı metbu tanıyan Yunan Prensi Yorgi komiser tayin edildi. İstanbul’dan gönderilen vâli, bir nevi vâli vekili derekesine düştü. 1899’da adalı Rum milliyetçilerinin ilân ettiği Girit Kanun-ı Esasîsi ile Prens’e para ve pul basma, nişan verme, muahede yapabilme, bayrak edinme salâhiyeti tanındı. Müslümanlar için de Girit Ahâli-i İslâmiyyesi Nizamnâmesi çıkarıldı. Bâbıâli bunların hiç birini tanımadı ise de, elinden de bir şey gelmedi. Kanun-ı Esasî, kadıları tayin salâhiyetini Prens’e veriyor, adadaki bütün memurların Prens’e sadakat yemini ederek vazifeye başlamasını hükme bağlıyordu. Bu ise büyük reaksiyon doğurdu. 1910 senesinde İstanbul’ca tayin edilen Kandiye Kâdısı vazifeye başlatılmadı. Düvel-i Muazzama, kâdıların ehil kimseler arasından ada Müslümanlarınca seçilmesini Girit hükûmetine kabul ettirdi.

Osmanlı Girit'inin haritası

Prens’in milliyetçiliğinden şüphe duyan adalı bazı Rumlar, 1905’de meşhur politikacı Venizelos’un liderliğinde ayaklandı. Prens adayı terk etti. Yerine başka bir komiser vazifelendirildi. 1910 tarihinde toplanan Girit Meclisi’nin Yunan Kralı adına yemin etmesi tabiatı ile fırtınalar kopardı. Müslüman mebuslar yemine yanaşmayınca meclis 4 ay tatil edildi. Sonra yemin etmeksizin meclise kabul edildiler. İstanbul’un karşı çıkmasına rağmen meclis bir yandan da Atina’daki Yunan millî meclisine temsilci gönderiyordu. 1908’de Girit Meclisi Yunanistan’a ilhak kararı aldı ise de İngiltere mâni oldu. Balkan Bozgunu ardından 1913’te imzalanan Londra ve Atina Muahedeleri ile Girit Yunanistan tarafından ilhak edildi. Müslümanların din ve vakıf işleriyle meşgul olmak üzere Hanya, Kandiye ve Resmo’da müftü riyâsetindeki Cemaat-i İslâmiyeler salâhiyetli kılındı. Kâdı mahkemeleri de varlığını devam ettirdi.

Girit'e dair eski bir kartpostal. Üzerinde şu yazı okunuyor: Hükûmet-i Osmaniyye en şu'adâr olan nücûmdan fâriğ olmaz. Yani Osmanlı hükûmeti en çok parlayan yıldızlardan (yani Girit'ten) vazgeçmez.

Bostana giren Giritli

Girit, çok eski bir medeniyet merkezidir. Ada halkının antik çağda Mısır’dan geldiği zannedilmektedir. Ahali zaman içinde Ortodoks dini ve coğrafi yakınlık sebebiyle Rumca konuşmaya başlamıştır. Ancak şive, diğer Rumların anlayamayacağı kadar farklıdır. Osmanlı fethinden sonra ada halkının bir kısmı ihtida etmiştir. Mübâdele ile Anadolu’ya göçen ve Rumcadan başka lisan bilmeyip âdetleri de çok farklı olan Girit muhacirleri çok sıkıntı çekti. Çalışkan Giritliler, ot yemeklerine düşkünlüğü ile tanınır. Hatta “Baba, bostana bir inek ile bir Giritli girdi” diyen çocuğa babasının, “Giritliyi çıkar, inek doyunca zaten çıkar” dediği meşhur fıkradır.

Avrupa, kâğıt, pusula, barut ve ateşli silahlar gibi buluşlarla, Müslümanlar sayesinde tanıştı. Garb aydınlanmasının bir sebebi de budur.

Kâğıdın, Çin’de başlayan hikâyesi, Endülüs Müslümanları vesilesiyle Avrupa’da devam etmiştir.

Antik Mısır'da kullanılan papirüs parçaları ve papirüse yazı yazan kâtip

Eskiler, yerde gördükleri bir kâğıt parçasını hürmetle kaldırır, bir duvar sövesine koyardı. Bunun sebebi, kâğıdın mushaf yazmak gibi mukaddes bir işte kullanılmasıdır. Kâğıt, aynı zamanda hakkın hukukun da güçlü destekçisidir. “Kâğıt uçurmak”, haber vermek; “kâğıda dökmek”, yazmak demektir. Korkanın yüzü “kâğıt gibi” olur.

Para yerine kâğıt

Üzerine yazı yazılabilecek malzeme, insanlar için her zaman yazıdan bile mühim olmuştur. Mısırlılar, papirüs bitkisinden elde ettikleri kâğıt benzeri tabakalara yazardı. Kabuğu soyulmuş ince şeritler, su ile ıslatılarak çapraz bir başka dizi ile bitkinin yapıştırıcı hususiyetinden istifade ile yapıştırılır; taşla dövülüp güneşte kurutulduktan sonra; deniz kabuğu ile cilalanırdı. Bugün Avrupa dillerinde kâğıt için kullanılan paper kelimesinin menşei de budur. Papirüsün pahalıya mâl olması, ME II. asırda Bergamalıları bunun yerini tutacak bir şey bulmaya sevketti. Böylece inceltilip kirece yatırılan sığır ve koyun derisinden yapılmış ve adını şehrin o zamanki ismi Pergamon’dan almış parşömen doğdu. Bugünki kâğıt, bir Çin buluşudur. Çinliler ottan yaptıkları kâğıda yazıyorlardı. Ts'ai Lun adında bir memur, 105 yılında bugünkü kullanılan hâli ile kâğıdı imâl etti. Dut ağacı kabuğu, kendir ve kumaş parçalarını suyla karıştırarak ezip lapa hâline getirdi. Presleyerek suyunu çıkardı ve bu ince tabakayı kuruması için güneşin altında ipe astı.

Ts'ai Lun'u kâğıt imal ederken tasvir eden heykel

Hindliler beyaz ipek parçalarına; İranlılar ise manda, sığır, koyun ve vahşi hayvan derilerinden tabaklanmış (işlenmiş) derilere, beyaz ince taşlara, bakır, demir ve benzerlerine, düzgün ve yapraksız hurma dalına, koyun ve develerin kürek kemiklerine yazarlardı. Onlara komşu olmaları sebebiyle Arapların kullandığı yazı malzemesi de buydu. Hazret-i Peygamber, günlük yazıları hurma lifi veya kürek kemiğine; ama bazı mektupları ve ahidnâmeleri deriye yazdırırdı. Sahabe, uzun süre dayanması veya o zaman ellerinde mevcut olması sebebiyle, Kur'ân-ı kerimin ince deriye yazılmasında ittifaka varmıştı. Hazret-i Osman devrine ait mushaflar ceylan derisine yazılmıştır.

Parşomene yazılı Tevrat nüshası

Hindistan'dan getirilen kâğıtlar bollaşmadan önce sahabe ve takipçileri yazılarını yaprakları soyulmuş geniş hurma dallarına, kürek kemiklerinden elde edilen levhalara, kumaş parçaları ve ceylan derisi gibi derilere yazıyorlardı. Kâğıt vardı; ama az ve pahalıydı. Hazret-i Ömer, bazen para yerine kâğıt vererek alışveriş yapardı. İlk kâğıt parayı, XIII. asırda Çin İmparatoru Kubilay basmıştır. Halife Ömer bin Abdilaziz, Medine vâlisi Muhammed bin Hazm’a yazdığı mektupta şöyle nasihat eder: “Kalemi incelt, sözü kısa tut, yazıyı tek sahifeye topla! Yoksa Müslümanların hazinesine zarar vermiş olursun”. İmam Şâfiî, çok yazılarını kürek kemiğine yazardı. Çadırı, bunlarla doluydu. Bu hâl, Harun Reşid'in halife olmasına kadar devam etti. Onun zamanında kâğıt imâli yaygınlaşınca, kâğıttan başka şeye yazı yazılmamasını emretti.

Ceylan derisine (solda) ve papirüse (sağda) yazılı Hazret-i Osman devrinden kalma mushaf parçaları

Hürmet mevkiinde

Her ne kadar kâğıt sanatını Çinliler buldu ise de, bunu inkişaf ettirip mükemmelliğe ulaştıran Müslümanlar oldu. 650 senesinde Buhara ve Semerkand’da ipekten kâğıt yapılıyordu. Müslümanlar, 706’da Yusuf bin Ömer, Hicaz’da ipek yerine pamuk kullanarak Dımaşkî denilen kâğıdı imâl etti. Bundan birkaç sene sonra Mağrib’de keten ve kendirden kâğıt yapıldı. Müslümanlar 751’de Türkistan’ı fethettiklerinde, Türklerden Çin usulü kâğıdı öğrendiler. Kâğıt kelimesi, Uygurca ağaç kabuğu manasına gelir. Arablar ise, Arami ve Yunan dillerinde papirüs manasına gelen kırtas kelimesini kullanmaya devam etmiştir. Abbasîlerle beraber kâğıt imâli arttı. 794’de Bağdad’da, ardından Şam, Trablus, Hama, Ye­men ve Mısır'da kâğıt fabrikaları kuruldu. İmam Ebu Hanîfe’nin, mushaf yazılan kâğıda hürmetinden, yatarken ayaklarını fabrikanın bulunduğu tarafa uzatmadığı rivâyet olunur.

Müslüman şehirlerinde kullanılması çok yaygınlaşan kâğıt; Endülüs vâsıtasıyla XIII. asırda Avrupa’ya geçti. Avrupa’nın ilk kâğıt fabrikası Şâtıbe (Jativa) şehrindedir. 1276’da İtalya Fabriano’da ilk kâğıt imâl edilene kadar, Avrupa ihtiyacını buradan karşılıyordu. 1348’de Fransa, 1390’da Almanya, 1495’de İngiltere ve 1690’da Amerika’da kâğıt imâline başlandı. Fransız tarihçi Sedillot der ki, Avrupa, pusula, kâğıt, barut ve ateşli silahlar gibi buluşlarla, Müslümanlar sayesinde tanıştı. Garb aydınlanmasının bir sebebi de budur. Derinin az bulunması ve pahalı olması sebebiyle, herkes kolay bulamazdı. Kâğıt bunu ortadan kaldırdı. Böylece ilme ve insanlığa büyük bir hizmet edilmiş oldu. Bunun şerefi Müslümanlara aittir.

Hamidiye Kâğıt Fabrikası

Kalitesi, bakanın şekli kâğıt üzerinde görülecek seviyededir. Yapraklar, çeşitli renklerde, güzel nakışlarla süslü veya filigranlıdır. (Filigran, kâğıdın kendisindeki şeffaf desenlerdir.) En güzel ve kaliteli kâğıt, eskiden beri Semerkand’da imâl olunur. Kalın, koyu renkli ve sağlamlığı ile hattatlarca tercih edilirdi. Şam kâğıdı, ince, ucuz ve günlük işlerde yaygındı. Osmanlılar, her iş için başka çeşit ve kalitede kâğıt kullanır. Kâğıt, ekseriya Semerkand, Şam ve Venedik’ten gelirdi. Yazı dağılmasın diye kâğıt nişasta, yumurta akı gibi maddelerden müteşekkil bir mâyi ile aharlanırdı. Silinti ve kazıntıya elverişli olduğu için sahteciliğe yol açar endişesiyle, resmî yazılarda aharlı kâğıt kullanılması yasaktı. XV. asırda Bursa’da ve XVI. Asırda İstanbul’da Kâğıthane’de o zamanki adıyla kâğıt değirmeni vardı. 1741’de modern kâğıt imâline geçilerek Yalova’da kâğıt fabrikası kuruldu. Bunu Kâğıthane, Beykoz ve İzmir takib etti.

Yalova Kâğıt Fabrikası'nda kullanılan filigran 1158 tarihli

Avrupa, geriden geliyor

Matbaanın bulunması, kâğıda olan ihtiyacı artırdı. Ancak hammadde azdı. Kâğıt imâli de uzun işti. 1719’da Fransız bilgin Rene Antoine Ferchault de Reaumur, ormanda ağaçların arasında yürürken kâğıttan yapılmış boş bir yaban arısı kovanı gördü. Kovanı gözlemeye başladı. Yaban arıları ince dalları veya çürümüş kütükleri kemirir gibi ağızlarına alıyorlar; burada mide sıvıları ve salyaları ile karıştırıyorlar ve kovanlarını yapmada kullanıyorlardı. Reaumur, bundan yola çıkarak modern kâğıt imâlini buldu. 1798’de ilk kâğıt makinesi yapıldı. Bu, geniş bir kayışın dönerek fıçıdaki lapayı aldığı ve ince kâğıt haline getirdiği, her dönüşte tek bir kâğıt yapabilen basit bir makineydi. Silindirli makine çok geçmeden 1809’da John Dickinson tarafından bulundu. Kâğıdın ucuz ve bol olması, Avrupa’nın entelektüel seviyesini artırdı. Artık odun lifleri yanında, sun’î (sentetik) liflerden de kâğıt yapılmaktadır.

Solda Reaumur, sağda İngiltere'de XVIII. asırda kâğıt imali

Müstakil Bölümler
Bültene Kayıt Olun!
13 Zi'l-ka'de 1440
16 Temmuz 2019

Söz Ola
Savaş yalnız sınırlarda olmaz, savaş bir milletin topyekün ateşe girmesidir. Eğer bu bütünlük sağlanmamışsa zafer tesadüfi,yenilgi kaderdir.
Sultan II. Abdülhamid Han
Osmanlılar Twitter